थाङ्का नेपाली चित्रकला र यो संग जोडिएको एसियाली महादेशको आधारभुत बास्तुकला

लाल बहादुर नेपाली

नेपाल र तिब्बतमा थाङ्का केवल कलाको रूप मात्र होइन, जीवनशैली र विश्वासको हिस्सा हो। कलाकारहरू थाङ्का बनाउँदा कुनै पनि आकृतिलाई स्वतन्त्र रूपमा सिर्जना गर्दैनन् । परम्परागत मापन, नियम, धार्मिक शास्त्र, बौद्ध दर्शन र शिक्षकका निर्देशहरू आधारित संरचनामा मात्र चित्र बनाइन्छ । कुनै आकृतिको आँखालाई खोल्नेलाई ‘नेत्र उद्घाटन’ भनिन्छ, जुन चित्र पूरा भएपछि मात्र गरिन्छ र यो धार्मिक दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।

सन् २०१२ देखि २०२० सम्म र अहिले पनि प्रत्क्षय संवन्धमा रहेका र रहि काम तथा विभिन्न क्षेत्रमा सहयोग, सहकार्य र सहसंवन्धमा नितान्त निकट, प्रख्यात र चर्चित भारतिय बास्तुकार पदम विभुषण विभुषित बि.भि. दोषी, पदम भुषण विभुषित चित्रकार तथा शिल्पकार जतिन दास, बेलायत सरकार द्धारा विश्व प्रख्यात डिजाइनर घोषित डिजाइनर, प्रोफेसर, तथा संस्कृतिविद् सिद्धार्थ दास, भारतिय प्रज्ञा प्रतिष्ठान तथा लेखक एंव प्रोफेसर बर्षा दास, फिल्म डाईरेक्टर तथा अभिनेत्री नन्दीता दास, बास्तुकार सोमनाथ गजलकार, सोमनाथ, अंकित अरेन, जापानिज वास्तुकार ढाइसुके, ग्रीक वास्तुकार मारी सिम्पानी, जस्ता प्रख्यात व्यक्तित्वहरुको संगको अध्ययन बसाई संगैको काम, विभिन्न परियोजनाहरुमा छलफल र योजना, डिजाइन, प्रर्दशनी, कला, संस्कृती, सहित्य, प्रतिको अध्ययन र अनुसन्धान, संरचना र संग्रालयहरुको निर्माण र संरक्षण र भारतिय उपमहाद्धिपको कला र संस्कृतीको एसियाली महाद्धिपमा परेको प्रभावलाई नजिक बाट नियालेर हेर्ने र अध्ययन गर्ने मौकाका साथै बास्तुकला र चित्रकलामा कसरी प्रर्दशन गर्ने भन्ने विषयमा गहन अध्ययन गर्ने र विषयगत रुपमा अनुसन्धानात्मक काममा डिजाइन गर्ने मौका मिल्यो । प्रख्यात वास्तुकार वि.भि दोषी ज्यु सन् २०२३ देखि यो संसारमा रहनु भएन उहाँ प्रति हाद्धिक नमन दिदै उहाँले दिएको शिक्षाको एक अंश र मेरो डायरीमा उहाँहरु संगको बसाँईको क्रममा टिपेका केहि भागको विशलेषण प्रस्तुत गरेको छु । जसले मलाई नेपाली वास्तुकला संगै वास्तुकलाको सार सिकाउनु भएको थियो ।

उहाँहरुको बुझाईमा थाङ्का नेपाली चित्रकला नेपाली कला–संस्कृतिको सबैभन्दा अद्वितीय, प्रतीकात्मक र आध्यात्मिक रूपमा समृद्ध रूप मानिन्छ र हामी मान्छौ । हिमालय क्षेत्रको धार्मिक, सांस्कृतिक र दार्शनिक परम्परासँग गहिरो रूपमा जोडिएको यो कला केवल दृष्टिगत सौन्दर्यको माध्यम मात्र होइन रहेछ यो नेपाल भारतको हिमाली भागको मितेरी साइनोको नाता पनि रहेछ भन्ने उहाँहरुको धारणा रहेछ, एक प्रकारको जीवित ग्रन्थ, आध्यात्मिक मार्गदर्शक र सांस्कृतिक पहिचान हो रहेछ जसले जसरी तराई लाई विहार र उत्तर प्रदेश संग जोड्दछ त्यसरी नै हिमालले हिमाचल र सिक्कीम र अन्य भाग लाई । थाङ्का एक पटक हेर्नेमात्रले पनि त्यसमा समाहित रंग, रेखा, आकृति र प्रतीकहरूले मानवीय चेतनालाई कुनै न कुनै दिशातिर तानिरहेको अनुभूति हुन्छ । यो दुवै देशको साझा तर नेपालको वास्तविक चित्रकला हो भन्ने बुझाई रहेको मैले पाए । यसमा सौन्दर्यलाई मात्र चित्रण गर्दैन, यसमा आध्यात्मिक अभ्यास, अनुशासन, ध्यान र शिक्षाको दर्शन समाहित हुन्छ र छ । यस कारण थाङ्कालाई केवल चित्रकला नभई एक दृश्य धर्मग्रन्थ, एक मार्गदर्शक र एक ध्यानको सामग्री पनि मानिन्छ भन्ने भारतिय बास्तुकार चित्रकार, संस्कृतिविद्, प्राज्ञिक, प्राध्यापकहरुको बुझाइ अति भद्र लाग्यो तर त्यसको प्रतिकात्मक स्वरुपका लागी बनाइएको बुद्धको मुति र बोधगयामा बुद्धले बुद्धत्व प्राप्त गरेका कारण भगवान् गौतम बुद्ध लाई भारतमा जन्मीएका हुन भनि राजनितिकरण गरिएको हो भन्ने बुझाई उहाँ हरुको पाए । जसले प्राज्ञीक वर्गमा हुने गुण उजागर गरिदियो ।

नेपाली थाङ्का चित्रकला र विशेषताः

थाङ्का चित्रकला नेपालमा विशेषगरी तिब्बती–बौद्ध परम्पराको विकाससँगै उदाएको हो । हिमाली क्षेत्रका भिक्षु, लामाहरू, कलाकार र साधकहरूले शताब्दीयौँ देखि यस कलाबाट आध्यात्मिक सिकाइ, देव–देवीहरूको दर्शन, बौद्ध जीवनशैली, ध्यान विधि र मोक्षको मार्ग प्रस्तुत गर्दै आएका छन् । यसको नाम तिब्बती शब्द थाङ–यिग बाट आएको मानिन्छ, जसको अर्थ हुन्छ ‘चित्रित वस्तु’ वा ‘झुण्ड्याउने चित्र’। त्यसैले थाङ्का मुख्यतः रेशमी कपडामा, कतिपयमा क्यानभासमा, पारम्परिक प्राकृतिक रंगहरू प्रयोग गरी बनाइने झुण्ड्याउने चित्र हो । समय–समयमा थाङ्का केवल मठ–मन्दिर, विहार वा गुम्बाहरूमा सीमित थिए, तर आज यो कला संसारभर फैलिएको छ र यसको महत्व अझ बढेको छ ।

थाङ्का चित्रकलाको निर्माण प्रक्रिया अत्यन्तै अनुशासित, धैर्यपूर्ण र दार्शनिक हुन्छ । एक थाङ्का कलाकारले सिर्जना प्रक्रियालाई साधनाजस्तै मान्छन् र हो विना साधना कुनै पनि ज्ञान पनि लगभग असम्भव छ । चित्र बनाउनुअघि नै कलाकार मानसिक रूपमा शान्त, एकाग्र र आध्यात्मिक रूपमा अवस्थित हुनुपर्छ । सामान्य चित्रकला जस्तो मन लागे झैँ रचना गर्न थाङ्कामा सम्भव हुँदैन, किनकि यसमा प्रत्येक आकृति, मुद्रा, अनुपात, रंग, संरचना र प्रतीकहरू गहिरो धार्मिक शिक्षासँग जोडिएका हुन्छन् । उदाहरणका लागि, बुद्धका अनुहारका अनुपात, आँखाको आकार, अङ्गहरूको लम्बाइ, कपडाको रेखा, आसन र हस्तमुद्रा—यी सबै पूर्वनिर्धारित नियम अनुसार बनाइन्छन् । अस्तव्यस्त वा व्यक्तिगत मनोभावले बनाइएका संरचनाहरूलाई थाङ्का मानिँदैन । थाङ्का शुद्धता, अनुशासन र चिन्तनको प्रतीक हो ।

थाङ्कामा प्रयोग हुने रङहरू पारम्परिक रूपमा प्राकृतिक स्रोतहरूबाट तयार गरिन्छ । पहाडी चट्टान, दृढ ढुङ्गा, सुन, चाँदी, रत्नधातु, वनस्पति आदिबाट रंग निकाल्ने परम्परा अझै आधुनिक कलाकारहरूले पनि जोगाई राखेका छन् । हेर्दा थाङ्का झलमल देखिने मुख्य कारण नै यसको प्राकृतिक रङको चमक हो, जसले वर्षौँसम्म फिका हुँदैन । कतिपय थाङ्कामा सुन र चाँदीको पाउडरले बनाइएका रेखा वा प्रभामण्डलले चित्रको आध्यात्मिक आकर्षणलाई अझै गहिरो बनाउँछ । चित्रकला मात्र नभई, यसका रंगहरू नै श्रद्धा र विश्वासका प्रतीक हुन् । लाल रंग दया, करुणा र जीवनशक्तिको प्रतिनिधि हो भने निलो रंग अनन्तता र ज्ञानको प्रतीक मानिन्छ । सुन र सेतो रंग शुद्धता, बुद्धत्व र परिशुद्धताको संकेत हुन् । त्यसैले रङहरूको प्रयोग केवल कलात्मक सौन्दर्यका लागि होइन, आध्यात्मिक अर्थका कारण पनि अनिवार्य हुन्छ ।

थाङ्कामा सामान्यतः विभिन्न देव–देवी, बोधिसत्व, ध्यानयोग मुद्रा, जीवनचक्र, धर्मचक्र, मण्डल, बुद्धका पाँच रूप, र विभिन्न तान्त्रिक दर्शनहरू चित्रित गरिन्छन् । यी सबै पात्र र अवस्थाहरू बौद्ध दर्शनका गहिरा शिक्षाहरूलाई दृश्य रूपमा प्रस्तुत गर्ने माध्यम हुन् । उदाहरणका लागि, ‘क्याम्ग्ये’ रूपमा चित्रण गरिने तान्त्रिक देवता शक्ति र चेतनाको एकता दर्शाउँछन् ‘चक्कर–संवार’ वा ‘यमण्टक’ जस्ता देवताहरू आन्तरिक शत्रु—क्रोध, लोभ, र द्वेष—माथिको विजयको प्रतीक हुन्, तथागत बुद्धका विभिन्न रूपहरू आध्यात्मिक मार्गका विभिन्न तहहरूको प्रतिनिधित्व गर्छन् । यस्तो विविधता थाङ्कालाई केवल चित्र नभई एक पूरा ब्रह्माण्डको रूपक बनाउँछ । एक थाङ्का केवल क्यानभास भर्ने वस्तु होइन; यो आध्यात्मिक संसारको द्वार हो जसमा दर्शकले ध्यान, अनुशासन र आत्मज्ञानको मार्ग पत्ता लगाउन सक्छ ।

थाङ्का चित्रकलामा सर्वाधिक चर्चित र गहिरो विषय ‘मण्डल’ हो । मण्डलको अर्थ ‘पवित्र वृत्त’ वा ब्रह्माण्डको संरचना हो । थाङ्कामा मण्डल यस्तो ढङ्गले चित्रण गरिन्छ कि त्यसका हरेक वृत्त, वर्ग, त्रिकोण र केन्द्र धार्मिक अर्थ बोकेका हुन्छन् । मण्डल ध्यानको लागि प्रयोग हुन्छ र साधकहरू त्यसलाई जोखिम, भय, मोह, क्रोध र अज्ञानबाट मुक्त हुन प्रयोग गर्छन् । मण्डलमा केन्द्र भाग दिव्य चेतनाको प्रतीक हो, र त्यसको वरिपरिका तहहरू जीवनका विभिन्न तहहरूको प्रतिनिधि हुन्छन् । जब एक कलाकार मण्डल बनाउँछ, ऊ केवल चित्र बनाइरहेको हुँदैन; ऊ ब्रह्माण्डलाई आकार दिँदैछ, या त्यसको अनुभूति चित्रमा उतार्दैछ । यसैले थाङ्का कलाकारलाई केवल चित्रकार होइन, ज्ञानको सन्देशवाहक पनि मानिन्छ ।

थाङ्का चित्रकलाको भौतिक संरचना पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । सामान्यतः थाङ्कालाई कपडाको दुई तहमा तयार गरिन्छ—माथि कपास, भित्र गोंद र चकको मिश्रणले कडा बनाइएको तह । चित्र पूरा भएपछि थाङ्कालाई रेशम वा ब्रोकेड कपडाले फ्रेम गरिन्छ, जसले त्यसलाई झुण्ड्याउन सहज बनाउँछ । यस्तो झुण्डिने संरचना केवल सजावटका लागि होइन; धार्मिक समारोहमा, ध्यानस्थापनामा र अनुष्ठानमा थाङ्काको चलायमान प्रयोगका लागि पनि आवश्यक हुन्छ । गुम्बाहरूमा तम्बूजस्तै फैलाइने विशाल थाङ्काहरू ‘थाङ्का ब्रोड’ वा ‘ग्याल्पो थाङ्का’ पनि भेटिन्छन्, जुन विशेष पर्वमा प्रदर्शित गरिन्छ । ठूलो आकारका यी थाङ्काले गाउँ वा समुदायलाई आध्यात्मिक रूपमा एकताबद्ध गर्ने कार्य गर्छन् ।

नेपाल र तिब्बतमा थाङ्का केवल कलाको रूप मात्र होइन, जीवनशैली र विश्वासको हिस्सा हो। कलाकारहरू थाङ्का बनाउँदा कुनै पनि आकृतिलाई स्वतन्त्र रूपमा सिर्जना गर्दैनन् । परम्परागत मापन, नियम, धार्मिक शास्त्र, बौद्ध दर्शन र शिक्षकका निर्देशहरू आधारित संरचनामा मात्र चित्र बनाइन्छ । कुनै आकृतिको आँखालाई खोल्नेलाई ‘नेत्र उद्घाटन’ भनिन्छ, जुन चित्र पूरा भएपछि मात्र गरिन्छ र यो धार्मिक दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । यो प्रक्रियासँग कलाकारको भावनात्मक समर्पण, आध्यात्मिक विश्वास र कलाको पवित्रता जोडिएको हुन्छ । नेत्र उद्घाटनले थाङ्कामा जीवन प्रवेश गरेको मानिन्छ, जसले चित्रलाई आध्यात्मिक रूपमा सक्रिय बनाउँछ ।

नेपालका नेवार कलाकारहरू थाङ्का चित्रकलामा विशेष योगदानकर्ताहरू मानिन्छन् । कला, मूर्ति, धातुकला, वास्तुकला र चित्रकलामा प्रख्यात नेवार समुदायले थाङ्कामा पनि परिष्कृत शैली विकास गरेको भेटिन्छ । नेवार परम्पराको चित्रकला ‘पाउभा’ को शैली तिब्बतमा पुगेपछि नै थाङ्काको प्रारम्भिक स्वरूप विकसित भएको इतिहास पाइन्छ । यसैले थाङ्कालाई तिब्बती–बौद्ध मात्र नभई नेपाल–तिब्बतको साझा सांस्कृतिक धरोहर मानिन्छ । नेवार कलाकारहरूले बनाएको थाङ्का केवल धार्मिक कलाका रूपमा होइन, राष्ट्रिय पहिचान, सांस्कृतिक गौरव र कलाको उत्कृष्ट नमूनाका रूपमा पनि प्रशंसित छ ।

आधुनिक समयमा थाङ्का चित्रकलाको महत्व झनै बढेको छ । विश्वका विभिन्न देशमा थाङ्का संरक्षण, अध्ययन र प्रदर्शनीका लागि संग्रहालय, कला–संस्था र विश्वविद्यालयहरूले विशेष कार्यक्रम सञ्चालन गर्छन् । धेरै विदेशीहरू थाङ्कालाई ध्यान, मानसिक शान्ति, सजावट र आध्यात्मिक अभ्यासको सामग्रीका रूपमा अपनाउँदैछन् । यो कला केवल हिमालय क्षेत्रमा सीमित नबसी विश्वव्यापी रूपमा फैलिँदै गएको छ । तर यसका बीचमा एउटा चुनौती पनि छ—व्यावसायीकरण। पर्यटन क्षेत्र बढ्दै जाँदा उत्पादन–मुखी, सस्तो, छिटो तयार गरिने, नियम नमानिएको थाङ्काहरू बजारमा धेरै देखिन थालेका छन् । यसले परम्परागत थाङ्का कलाको पवित्रता, मौलिकता र श्रमको मूल्यलाई कमजोर बनाउने खतरा छ । थाङ्काको वास्तविक सौन्दर्य, गहनता र शक्तिको अनुभव मानिसले तब मात्र गर्न सक्छ जब कलाकारले श्रद्धा, अनुशासन र ध्यानपूर्वक परम्परागत प्रक्रियाअनुसार बनाएको हुन्छ ।

थाङ्का चित्र कलाले नेपाली समाजमा बहुआयामिक अर्थ बोकेको छ । यो कला केवल देवताको चित्र मात्र होइन, मनोवैज्ञानिक उपचार, ध्यानको प्रक्रिया, भावनाको स्थिरता, मानवीय चेतनाको उन्नति र सामाजिक एकतासँग पनि जोडिन्छ । जब मानिस थाङ्कालाई हेर्छ, त्यसमा प्रयोग भएको संरचना, आकृति र रंगहरूले मनलाई शान्त पार्ने प्रभाव पार्छ । यसैले यसलाई ‘ध्यान चित्र’ पनि भनिन्छ । गुम्बा वा विहारमा थाङ्का हेर्नेमात्रले तनाव कम हुन्छ, मन एकाग्र बन्न थाल्छ र नयाँ दृष्टिकोण विकसित हुन्छ भन्ने धारणा व्यापक छ ।

थाङ्का नेपाली कला मात्र होइन, सम्पूर्ण हिमालय संस्कृतिको आत्मा हो । यसले परम्परालाई जोगाउने, आध्यात्मिक दर्शनलाई दृश्यरूपमा प्रस्तुत गर्ने, ध्यान र मननको मार्ग खुलाउने, र सौन्दर्यलाई अर्थपूर्ण बनाउने कार्य गर्छ । हजारौँ वर्षदेखि चलि आएको यो कला आज पनि उस्तै जीवित, समृद्ध र प्रभावशाली छ । समय बदलिँदै जाँदा पनि थाङ्काको मूल्य कम भएको छैन बरु विश्वले यसलाई अझै गहिरो रूपमा बुझ्न थालेको छ । एक थाङ्का चित्र केवल रंग र रेखाको संयोजन होइन् यो परम्परा, दर्शन, शान्ति र चेतनाको संगम हो । नेपालले संसारलाई दिएको यो अनुपम कला केवल दृष्टिगत खजाना होइन, बुद्धमार्गको जीवन्त दर्पण हो, जसले मानव आत्मालाई शान्त, सजग र उज्यालो बनाउने शक्ति राख्छ ।

जय कला ।। जय कलाकार ।।।

Facebook: L.B. Red

Mail: lbn445@gmail.com