“प्राथमिक कक्षाहरुमा भाषिक तथा शैक्षिक विकास”

शिक्षणमा भाषा समस्याको विषय होइन यो सिकाउने तरिकामा फरक हो यदि भाषा समस्या हुन्थ्यो भने बच्चा वा बालबालिकाले जन्मजात रुपमा केहि पनि सञ्चारका सिपहरु सिक्ने नै थियनन् त्यसकारण पनि शिक्षणमा के, कति, कसरी सिकाउने भन्ने कुराको स्पष्ट मार्ग दर्शन गर्न जरुरी छ । यहाँ हामी कक्षा १–५ का बालबालिकामा समग्र भाषिक विकास एक जटिल, गतिशील र गहिरो रूपमा अन्तरसम्बन्धित प्रक्रिया हो, जसले उनीहरूको बोल्ने, पढ्ने र लेख्ने क्षमतामात्र होइन, सोच्ने शैली, भावनात्मक अभिव्यक्ति, सामाजिक सम्बन्ध र शैक्षिक सफलतालाई पनि आकार दिन्छ र भविष्यको निर्धारण पनि गरिदिन्छ, भनिन्छ बालबालिका भविष्यका कर्णधार हुन भनेर यो सत्य र तथ्य पनि हो तर कसरी त्यसलाई सत्य र तथ्यमा वदल्ने भन्ने कुरा आज उनिहरुलाई दिइने शिक्षामा भर पर्दछ त्यसकारण पनि हामी शिक्षा र शैक्षिक क्षेत्रमा चेतनशिल हुनु जरुरी छ । करिब पाँचदेखि दस वर्षको उमेरबीच बालबालिकामा शब्दभण्डार, वाक्य संरचना, बोध क्षमता, कथा प्रस्तुत गर्ने सीप तथा सञ्चार दक्षतामा तीव्र विकास हुन्छ र गराउन जरुरी छ जसले बालबालिकामा बोधात्मक विकास गराउदछ । यस चरणमा भाषा केवल विद्यालयको एक विषय मात्र होइन; यो सम्पूर्ण सिकाईको आधार हो । समग्र दृष्टिकोणले भाषिक विकास बौद्धिक, सामाजिक, भावनात्मक, सांस्कृतिक र नैतिक विकाससँग गाँसिएको हुन्छ भन्ने कुरा स्वीकार गर्छ र सिकाई क्रियाकलापमा त्यो लागु गर्न जरुरी हो र हुन्छ ।

प्राथमिक तहका आरम्भिक कक्षामा बालबालिकाहरू सरल र ठोस भाषिक प्रयोगबाट क्रमशः संरचित र अर्थपूर्ण सञ्चारतर्फ अघि बढ्छन् र बढाउनु पर्ने विद्यालय तथा शिक्षकको जिम्वेवारी हो । उनीहरूको भाषिक प्रगति उनीहरूको बौद्धिक परिपक्वताको प्रतिबिम्ब हो । जिन पायगेट का अनुसार यस उमेर समूहका बालबालिका पूर्व–सञ्चालन अवस्थाबाट ठोस–सञ्चालन अवस्थामा प्रवेश गर्छन् जसले सिकाईलाई दिर्घकालिन बनाउदछ भने उमेरका आधारमा परिपक्कता पनि ल्याउदछ । यस परिवर्तनले उनीहरूलाई आत्मकेन्द्रित सोचभन्दा माथि उठेर फरक दृष्टिकोण बुझ्न, तार्किक सम्बन्ध पहिचान गर्न र कारण–परिणामको विश्लेषण गर्न सक्षम बनाउँछ । सोच व्यवस्थित हुँदै जाँदा भाषा पनि व्यवस्थित बन्दछ । वाक्यहरू लामो र जटिल बन्छदन् । उनीहरूले संयोजक शब्द, वर्णनात्मक शब्दावली तथा तुलना सूचक अभिव्यक्ति प्रयोग गर्न थाल्छदन् । कथा भन्न थालेपछि उनीहरूको कथनमा सुरुआत, बीच र अन्त्यको स्पष्ट क्रम देखिन थाल्दछ ।

समग्र भाषिक विकास सुन्ने सीपबाट सुरु हुन्छ । सुन्ने क्षमतालाई प्रायः कम आँकलन गरिन्छ, तर भाषा आर्जनको मुख्य प्रवेशद्वार यही हो जहाँ सुनाई, बोलाई, र लेखाई तीन क्रमिक भाषिक रुपहरु हुन् । कक्षा १–५ मा बालबालिकाले बहु–चरणीय निर्देशन पालना गर्न, जटिल कथावस्तु बुझ्न र स्वर तथा भावको अर्थ ग्रहण गर्न सिक्छदन् । सक्रिय रूपमा सुन्ने सीपले बोध क्षमता, सहानुभूति र कक्षाकोठामा संलग्नता बढाउदँछ । जब शिक्षकले ठूलो स्वरमा पढेर सुनाउँछदन् वा अन्तरक्रियात्मक कथा सुनाउने गतिविधि सञ्चालन गछर्दन्, तब बालबालिकाले केवल शब्द मात्र सिक्दैनन् उनीहरूले लय, उच्चारण र अभिव्यक्तिको शैली पनि आत्मसात् गर्दछन् । सुन्ने प्रक्रियाले एकाग्रता र धैर्यता विकास गर्दछ, जुन शैक्षिक सफलताका लागि अत्यन्त आवश्यक हुन्छ र मानिन्छ भने सिकाईको एक प्रभावकारी अंगका रुपमा लिइन्छ ।

बोल्ने सीप सुन्नेसँगै विकसित हुन्छ नवजात शिशुले पनि शुरुवाती चरणमा शब्दहरु सुनेर मात्र उच्चारण गर्न सक्छ र पछि ती शब्दहरुलाई व्यवहार वा शिक्षाका रुपमा घर वा विद्यालयमा प्रयोगमा ल्याउदछ । प्राथमिक कक्षाका आरम्भिक वर्षहरूमा बालबालिका असङ्गठित र टुक्राटुक्रा अभिव्यक्तिबाट व्यवस्थित विचार प्रस्तुतितर्फ उन्मुख हुन्छन् । उनीहरूले छलफलमा भाग लिन, अनुभव वर्णन गर्न, विचार स्पष्ट पार्न र अर्थपूर्ण प्रश्न सोध्न सिक्छदन् । बोल्ने सीप कक्षाको वातावरणबाट प्रभावित हुन्छ । सहयोगी वातावरणले आत्मविश्वासका साथ विचार व्यक्त गर्न प्रेरित गर्छ भने आलोचनाको डरले सहभागितामा कमी ल्याउन सक्छ यसले सिकाईलाई नकरात्मक प्रभाव पार्नुका साथै हतोसाहित पनि गर्दछ । त्यसैले समग्र विकासका लागि भावनात्मक सुरक्षा आवश्यक हुन्छ । जब बालबालिकालाई उपहास वा तिरस्कारबिना आफ्ना विचार व्यक्त गर्न प्रोत्साहित गरिन्छ, तब उनीहरूमा प्रवाह र आत्मविश्वास बढ्छ । कथा वाचन, देखाएर भन्ने (सो एन्ड टेल) कार्यक्रम तथा भूमिका निर्वाह जस्ता गतिविधिले उच्चारण, स्पष्टता र कथन क्रम सुधार्छ र कक्षा शिक्षण र सिकाई प्रभावकारी र दिर्घकालिन हुन्छ ।

कक्षा १–५ मा पढाईको विकास महत्वपूर्ण परिवर्तनको सूचक हो । प्रारम्भमा बालबालिकाले अक्षर चिन्न र सामान्य शब्द पहिचान गर्न सिक्छदन् । बिस्तारै पढाईको केन्द्र बोध क्षमतामा सर्दछ । उनीहरूले अर्थ अनुमान गर्न, मुख्य विचार पहिचान गर्न, परिणाम पूर्वानुमान गर्न र पाठलाई आफ्ना अनुभवसँग जोड्न सिक्छदन् । पढाईले कल्पनाशक्ति र बौद्धिक लचकता विस्तार गर्दछ । कथा, कविता, जानकारीमूलक पाठ र संवादजस्ता विविध विधाको सम्पर्कले शब्दभण्डार र अवधारणात्मक समझ विस्तार गर्दछ । पढाईले सहानुभूति पनि विकास गर्दछ । फरक पृष्ठभूमि र भावनाका पात्रहरूसँग परिचित हुँदा बालबालिकाले बहुआयामिक दृष्टिकोण बुझ्न सिक्छदन्, जसले सामाजिक बुद्धिमत्ता सुदृढ बनाउँदछ ।

लेखन सोचको विस्तारका रूपमा विकसित हुन्छ । सुरुमा बालबालिकाले सरल वाक्य र आधारभूत विरामचिह्न प्रयोग गर्दछन् । समयसँगै उनीहरूले वर्णनात्मक भाषा, संवाद र अनुच्छेद संरचनाको प्रयोग गर्न थाल्छदन् । लेखनले विचार योजना बनाउने, क्रमबद्ध गर्ने र पुनरावलोकन गर्ने क्षमतालाई सुदृढ बनाउँदछ । समग्र दृष्टिकोणमा लेखन केवल कक्षापट्टीबाट नक्कल गर्नु मात्र होइन; यसमा सिर्जनात्मक अभिव्यक्ति, डायरी लेखन, आत्मचिन्तनात्मक प्रतिक्रिया र सहकार्यात्मक लेखन पनि समावेश हुन्छ । आफ्ना अनुभवबारे लेख्न प्रोत्साहित गर्दा आत्मचेतना र भावनात्मक स्पष्टता विकास हुन्छ । कठोर आलोचनाभन्दा निर्माणात्मक सुझावमा जोड दिँदा बालबालिका सुधार गर्न तत्पर हुन्छन् ।

यस चरणमा शब्दभण्डारको विकास तीव्र र उल्लेखनीय हुन्छ । बालबालिकाले वार्तालाप, पढाई, सञ्चार माध्यम र कक्षागत शिक्षणमार्फत हजारौं नयाँ शब्द सिक्छन् । शब्दभण्डारको विस्तारले बोध क्षमता र आलोचनात्मक सोचमा प्रभाव पार्छ । समृद्ध भाषिक सम्पर्कले केवल शब्द ज्ञान मात्र होइन, अवधारणात्मक गहिराई पनि बढाउँदछ । उदाहरणका लागि, भावनासँग सम्बन्धित शब्द बुझ्दा बालबालिकाले आफ्ना अनुभूति सटीक रूपमा व्यक्त गर्न सक्छदन्, जसले व्यवहारिक द्वन्द्व घटाउन सहयोग पु¥याउँछद । “निराश,” “हतोत्साहित,” वा “उत्साहित” जस्ता शब्दले आन्तरिक अवस्थाको पहिचान गर्न मद्दत गछर्दन् । यसरी शब्दभण्डार वृद्धि भावनात्मक नियन्त्रणसँग सम्बन्धित हुन्छ ।

व्याकरण र वाक्य संरचना पनि उल्लेखनीय रूपमा विकसित हुन्छ । बालबालिकाले कर्ता–क्रिया मिलान, काल सुसंगतता, बहुवचन रूप र जटिल वाक्य संरचना प्रयोग गर्न सिक्छन् यो जुन कुनै भाषामा पनि लागु हुने प्राकृतिक नियम हो । “किनभने,” “यद्यपि,” “तर” जस्ता संयोजक शब्द प्रयोग गरी संयुक्त र मिश्रित वाक्य बनाउन थाल्छदन् । यस प्रकारको संरचनात्मक विकासले गहिरो बौद्धिक सम्बन्ध झल्काउँछ । भाषा मार्फत कारण–परिणाम व्यक्त गर्न सिक्दा तार्किक सोच सुदृढ हुन्छ । त्रुटिहरू स्वाभाविक हुन्छन् र विकासको सूचक मानिन्छन् । समग्र भाषिक मार्गदर्शनले गल्तीलाई असफलता नभई सिकाईको अङ्गका रूपमा लिन्छ । तर आजकलका कतिपय अभिभावकले विद्यालय, शिक्षक, वा संस्थाहरुलाई गलत पढाएको वा पढाउन नजानेको भनेर सामाजिक सञ्जालहरुमा राखेको पाइन्छ तर त्यो वास्तविकता भन्दा फरक हो र त्यो सत्य र अन्तिम बुझाई होइन् । बरु त्यो बालबालिकाको सिकाई प्रक्रियाको अंश र प्रयास हो जसलाई सकरात्मक टिप्पणी गर्न जरुरी छ ।

प्राथमिक वर्षहरूमा भाषिक विकास सामाजिक अन्तरक्रियाबाट गहिरो रूपमा प्रभावित हुन्छ । लेभ भयोज्ककी का अनुसार भाषा सामाजिक सन्दर्भभित्र अधिक जानकार व्यक्तिसँगको अन्तरक्रियाबाट विकसित हुन्छ । शिक्षक, साथीसंगी र परिवारसँगको संवादले समझ विस्तार गर्दछ । समूह छलफल, सहपाठी पढाई सत्र र सहकार्यात्मक कथा सिर्जनाले साझा अर्थ निर्माणको अवसर दिन्छ । पालो पालो बोल्ने, शिष्ट असहमति जनाउने, प्रश्न गर्ने र अस्पष्टता स्पष्ट पार्ने जस्ता सामाजिक भाषिक सीप सञ्चार दक्षताका महत्वपूर्ण अङ्ग हुन् । यी व्यावहारिक सीपले बालबालिकालाई शैक्षिक र सामाजिक वातावरणमा प्रभावकारी रूपमा कार्य गर्न सक्षम बनाउँदछन् ।

सांस्कृतिक सन्दर्भले भाषिक पहिचान निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ । धेरै बालबालिका बहुभाषिक वातावरणमा हुर्किरहेका हुन्छन् । समग्र भाषिक विकासले मातृभाषाको सम्मान र संरक्षणलाई महत्व दिन्छ । जब बालबालिकालाई विद्यालयीय भाषासँगै आफ्नो मातृभाषाको कदर गर्न प्रोत्साहित गरिन्छ, तब बौद्धिक र भावनात्मक स्थिरता प्राप्त हुन्छ । अनुसन्धानले पहिलो भाषामा सुदृढ आधार, दोस्रो भाषा सिकाईमा सहयोगी हुन्छ भन्ने देखाएको छ जस्तै नेपालमा नेपाली भाषा शिक्षण र अंग्रजी भाषा शिक्षण यसको एक उदाहरण हो । भाषा पहिचान र आत्मसम्मानसँग नजिकबाट सम्बन्धित हुन्छन् । भाषिक विविधताको सम्मानले समावेशी भावना र आत्मविश्वास विकास गर्छ ।

ध्वन्यात्मक सचेतना कक्षा १–५ मा अझै परिष्कृत हुँदै जान्छ । बालबालिकाले ध्वनि छुट्याउन, तुक मिलाउन र अपरिचित शब्द डिकोड गर्न सिक्छन् तर भाषागत विविधता र अंग्रेजी भाषा हाम्रो दोस्रो भाषा हुनुका कारण दास्रो भाषागत विषय शिक्षणमा यो कमजोरी धेरै विद्यालयहरुमा पाइन्छ र छ पनि । यो सीप पढाईको प्रवाहका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । ठूलो स्वरमा पढ्ने अभ्यासले उच्चारण, लय र अभिव्यक्ति सुधार्छ । प्रवाहयुक्त पढाईले डिकोडिङबाट बोधतर्फ मानसिक ऊर्जा सर्ने वातावरण बनाउँछ । निर्देशित पढाई र व्यक्तिगत सहयोगले ध्वन्यात्मक दक्षता मजबुत बनाउँछ ।

कथात्मक विकास पनि महत्वपूर्ण पक्ष हो । बालबालिकाले तर्कसंगत क्रम, वर्णनात्मक विवरण र भावनात्मक गहिराइसहित कथा संरचना गर्न सिक्छन् र सिकाउदछ । पात्रको उद्देश्य र विषयगत अर्थ बुझ्न थाल्छदन् । कथन दक्षताले शैक्षिक लेखन र मौखिक प्रस्तुति दुवैमा सहयोग गर्छ । कथा भन्नु स्मरण शक्ति र सिर्जनशीलता दुवैलाई सुदृढ बनाउने माध्यम हो । आलोचनात्मक सोच क्रमशः भाषामार्फत विकसित हुन्छ । जब बालबालिकाले कथा विश्लेषण गर्दछन्, विचार तुलना गर्दछन् र आफ्ना मत व्यक्त गदर्छन्, तब उनीहरू उच्चस्तरीय सोच प्रक्रियामा संलग्न हुन्छन् । “के भयो?” मात्र होइन, “किन भयो?” वा “अर्को तरिकाले के हुन सक्थ्यो?” जस्ता प्रश्नले तर्क र विस्तृत उत्तर प्रोत्साहित गर्छन वा गर्न सक्ने क्षमताको विकास गर्न सक्दछन् त्यो नै वास्तविक सिकाई हो र जीवन उपयोगी सिकाई प्रक्रियाको थालनी हो ।

भावनात्मक पक्षले भाषिक विकासमा ठूलो प्रभाव पार्दछ । डर, चिन्ता वा आत्मविश्वासको कमीले अभिव्यक्ति अवरुद्ध गर्न सक्छ । विपरीत रूपमा, प्रोत्साहन र मान्यताले सहभागिता बढाउँछ । प्रयास र सुधारलाई प्रशंसा गर्ने वातावरणले भाषिक जोखिम लिन प्रोत्साहित गर्छ । यसले भाषा विकास तीव्र बनाउदँछ जति भाषामा विकास हुन्छ त्यति नै तर्कमा विकास हुन्छ र लेखन शैली पनि ।
समग्र रूपमा कक्षा १–५ मा भाषिक विकास सुन्ने, बोल्ने, पढ्ने, लेख्ने, सोच्ने, भावना, संस्कृति र सामाजिक अन्तरक्रियाको एकीकृत प्रक्रिया हो । भाषा जीवनबाट अलग छैन; यो जीवन बुझ्ने माध्यम हो र सञ्चारको क्रम । सुदृढ भाषिक आधार भएका बालबालिका आत्मविश्वासका साथ विचार अन्वेषण गर्न, भावना व्यक्त गर्न, सम्बन्ध निर्माण गर्न र शैक्षिक रूपमा सक्रिय हुन सक्षम हुन्छन् र उनिहरुमा नेतृत्वको विकास पनि हुन्छ जसले उनिहरुलाई उच्च व्यक्तिको पहिचान दिन्छ ।

यी प्रारम्भिक वर्षहरूमा शिक्षक र अभिभावकको भूमिका रूपान्तरणकारी हुन्छ । समृद्ध भाषिक वातावरण सिर्जना गरेर, अभिव्यक्तिलाई प्रोत्साहित गरेर, विविधताको सम्मान गरेर र जिज्ञासा विकास गरेर वयस्कहरूले केवल सञ्चार सीप मात्र होइन, बौद्धिक सहनशीलता र नैतिक चेतनासमेत पोषण गर्दछन् र गर्नु पर्ने नैतिक जिम्मेवारी पनि हो । प्राथमिक बालबालिकाको भाषिक यात्रा पहिचान, समझ र सशक्तीकरणतर्फको यात्रा हो । जब यसलाई समग्र दृष्टिकोणबाट हेरिन्छ, भाषा शिक्षा केवल शैक्षिक सफलतामात्र नभई सम्पूर्ण व्यक्तित्व निर्माणको शक्तिशाली माध्यम बन्दछ । यो दृष्टिकोण बाट हेरियो भने शिक्षामा भाषाको विकासका साथै शैक्षिक गुणस्तर कायम गर्न कुनै बाधा वा कठिनाई छ जस्तो लाग्दैन् ।

L.B.Red/Goma Samat