नेपालमा जात्रै जात्रा छन् । चाडवाड र संस्कृति विशेष जात्रा मात्र होईन सत्ता र शक्तीका लागि राजनीतिक दलहरुले देखाउने जात्रा त्यो भन्दा अझ बढ्ता छ । राजनीिितक जात्राले सांस्कृतिक जात्रालाई आझेलमा पारेको छ । जेसुकै होस गाइजात्रा नेपालको नेवार समुदायमा प्रचलित एक महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो, जुन विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकामा मनाइन्छ । यो पर्व भाद्र कृष्ण प्रतिपदादेखि अष्टमीसम्म आठ दिनसम्म मनाइन्छ । यसको उत्पत्ति मल्लकालीन राजा प्रताप मल्लको पालामा भएको मानिन्छ। गाइजात्रा मृतकहरूको सम्झनामा मनाइन्छ । नेवार समुदायमा वर्षभरि मृत्यु भएका आफन्तको आत्माको शान्तिको कामना गर्दै गाईको प्रतीकात्मक यात्रा निकालिन्छ। गाईलाई पवित्र जनावर मानिन्छ, जसले मृतकको आत्मालाई स्वर्गको बाटो देखाउँछ भन्ने विश्वास छ । यो पर्वले शोकलाई हाँसो र मनोरञ्जनसँग जोडेर दुखलाई कम गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। गाइजात्रामा सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक विषयमा व्यंग्य गर्ने परम्परा छ।
विभिन्न नाच, नाटक र हास्य प्रदर्शनीमार्फत समाजका कमजोरी र विकृतिमाथि टिप्पणी गरिन्छ। यो पर्वले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अवसर प्रदान गर्छ, जहाँ कलाकार र सहभागीहरूले बिना डर सामाजिक मुद्दाहरूलाई प्रस्तुत गर्छन्। गाइजात्राले नेवार समुदायलाई एकताबद्ध बनाउँछ । विभिन्न टोल र समुदायले आफ्ना सांस्कृतिक प्रस्तुतिहरू आयोजना गर्छन्, जसले सामुदायिक सहभागिता र एकताको भावना बढाउँछ। गाइजात्रा अझै पनि काठमाडौं, भक्तपुर, ललितपुरलगायतका नेवार बस्तीहरूमा उत्साहपूर्वक मनाइन्छ। गाई वा गाईको प्रतीक बोकेर नाचगान र रथयात्रा निकाल्ने परम्परा कायम छ। आधुनिक समयमा गाइजात्रा हास्य र व्यंग्यको माध्यमबाट टेलिभिजन, रेडियो र सामाजिक सञ्जालमा पनि प्रस्तुत हुन थालेको छ । हास्यकलाकारहरूले गाइजात्राको अवसरमा विशेष कार्यक्रमहरू आयोजना गर्छन्। तर, परम्परागत रूपमा गाइजात्रा मनाउने शैलीमा केही कमी आएको छ। युवापुस्ताको रुचि आधुनिक मनोरञ्जनतर्फ बढ्दा परम्परागत नाच र प्रदर्शनीहरू कम हुँदै गएका छन्।
गाइजात्राको व्यंग्यात्मक पक्ष अझै पनि जीवन्त छ, तर कतिपय अवस्थामा यो केवल मनोरञ्जनमा सीमित हुन थालेको छ। सामाजिक सुधारको सन्देश कमजोर बन्दै गएको आलोचना पनि हुन्छ। शहरीकरण र आधुनिकीकरणले परम्परागत नाच, गीत र सांस्कृतिक प्रस्तुतिहरूको संरक्षणमा चुनौती थपिएको छ। गाइजात्रा पर्यटकहरूका लागि पनि आकर्षणको केन्द्र बनेको छ। तर, यसको व्यापारीकरणले पर्वको मूल भावनामा केही असर परेको महसुस गरिन्छ। यद्यपि, स्थानीय समुदाय र सरकारले यसको संरक्षण र प्रवद्र्धनका लागि विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रम र उत्सवहरू आयोजना गरिरहेका छन्। गाइजात्रा नेवार समुदायको सांस्कृतिक पहिचानको महत्वपूर्ण हिस्सा हो, जसले शोक र हाँसोलाई एकसाथ जोडेर सामाजिक एकता र व्यंग्यको अवसर प्रदान गर्छ। वर्तमानमा यो पर्वले आधुनिकतासँग तालमेल मिलाउँदै आफ्नो अस्तित्व कायम राखेको छ, तर परम्पराको संरक्षण र युवापुस्ताको सहभागिता बढाउन थप प्रयास आवश्यक छ।
टिप्पणी गर्नुहोस्