काठमा आधारित मानवकला, वास्तुकला र वातावरणको संरक्षण

लाल बहादुर नेपाली

उत्पादन र फर्निचर डिजाइनमा काठ प्रायः प्लास्टिक र कृत्रिम सामग्रीको विकल्पका रूपमा रोजिन्छ, जसले वातावरणीय प्रदूषणमा ठूलो योगदान पु¥याउँछन् । प्लास्टिकका उत्पादनहरू सामान्यतया नवीकरण नहुने स्रोतबाट बनाइन्छन् र विघटन हुन सयौँ वर्ष लाग्न सक्छ । यसको विपरीत, काठका उत्पादनहरू जीवनचक्रको अन्त्यमा जैविक रूपमा विघटनशील र वातावरणमैत्री हुन्छन् ।

काठले मानव सभ्यताको प्रारम्भिक चरणदेखि नै कला, वास्तुकला र डिजाइनमा अत्यन्त महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ, र आधुनिक युगमा वातावरणीय संरक्षणप्रतिको बढ्दो चासोका कारण यसको महत्व अझ बढी बढेको छ । डिजाइनर, वास्तुकार र कलाकारहरू कार्यात्मक र वातावरणमैत्री दुवै हुने सामग्रीको खोजीमा लागिरहेका बेला काठ एक प्रमुख समाधानका रूपमा देखा परेको छ सामान्य देखी अत्यन्त महँगा काठहरुको प्रयोग हरेक प्रकारका कला, वास्तुकला र डिजाइनमा प्रयोग गरेको पाइन्छ भने धार्मिक, आर्थिक तथा सांस्कृतिक महत्व पनि त्यतिकै छ । यसको प्राकृतिक उत्पत्ति, नवीकरणीय स्वभाव र मानव आवश्यकतासँग पारिस्थितिक सन्तुलन मिलाउन सक्ने क्षमताले काठलाई डिजाइनका लागि उपलब्ध सबैभन्दा दिगो सामग्रीमध्ये एक बनाएको छ ।

आज डिजाइनमा काठको प्रयोग केवल सौन्दर्य वा कार्यात्मक छनोट मात्र नभई जलवायु परिवर्तन, वन विनाश, प्रदूषण र नवीकरण नहुने स्रोतहरूको अत्यधिक प्रयोगजस्ता वातावरणीय चुनौतीहरूप्रति सचेत प्रतिक्रिया पनि हो । नेपालको सन्द्र्भमा भने बढ्दो सहरीकरणका कारण पनि हामी गाँउ तिर वन जंगल बढिरहेको र कुल वनले ओगटेको क्षेत्रफल पनि हरेक अध्ययनमा बढेको पाउँदछौ । वातावरणीय संरक्षणको दृष्टिले काठको सबैभन्दा ठूलो फाइदामध्ये एक यसको नवीकरणीय प्रकृति हो । प्लास्टिक, कङ्क्रिट र स्टिलजस्ता जीवाश्म इन्धनमा आधारित सामग्रीको विपरीत, काठ रूखबाट प्राप्त हुन्छ, जसलाई जिम्मेवारीपूर्वक वन व्यवस्थापन गरिएमा पुनःरोपण र पुनःउत्पादन गर्न सकिन्छ ।

दिगो वन व्यवस्थापन अभ्यासले जैविक विविधता जोगाउँदै, पारिस्थितिक प्रणालीको संरक्षण गर्दै र दीर्घकालीन वन स्वास्थ्यलाई समर्थन गर्ने तरिकाले रूख कटान सुनिश्चित गर्छ । प्रमाणित वा जिम्मेवारीपूर्वक स्रोत गरिएको काठ प्रयोग गर्ने डिजाइनरहरूले वन संरक्षण र वातावरणीय क्षति न्यूनीकरणमा प्रत्यक्ष योगदान पु¥याउँछन् यो हाम्रो कर्तव्य हो जसका लागी पुनः प्रयोगमा आउन सक्ने काठबाट निस्केका उत्पादन हरुलाई थ्री आर माध्यम बाट प्रयोग गर्न जरुरी हुन्छ जसका लागी नयाँ प्रविधीको विकास नै हो । यसले काठलाई दिगो डिजाइनका सिद्धान्तसँग स्वाभाविक रूपमा मेल खाने सामग्री बनाउँछ ।

काठले कार्बन उत्सर्जन घटाउन पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ यो विज्ञानको सिद्धान्त नै हो । रूखहरू बढ्ने क्रममा वातावरणबाट कार्बन डाइअक्साइड सोस्छन् र त्यो कार्बन आफ्ना तन्तुहरूमा सञ्चित गर्छन् जसलाई वैज्ञानिकहरुले प्रमाणित गरेका छन् पनि । जब काठ फर्निचर, आन्तरिक सजावट वा संरचनात्मक अङ्गका रूपमा प्रयोग गरिन्छ, त्यो कार्बन उत्पादनको सम्पूर्ण आयु अवधिभर सुरक्षित रहन्छ । यस प्रक्रियाले वातावरणमा कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा घटाउन मद्दत गर्छ र जलवायु परिवर्तनविरुद्धको प्रयासमा योगदान पु¥याउँछ । स्टिल र कङ्क्रिटजस्ता ऊर्जा–घनत्व उच्च सामग्रीको तुलनामा काठको उत्पादन र प्रशोधनमा धेरै कम ऊर्जा आवश्यक पर्छ, जसले यसको कार्बन पदचिह्न कम बनाउँछ । काठ रोजेर डिजाइनरहरूले कार्बन न्यूनीकरण र वातावरणीय संरक्षणमा सक्रिय भूमिका खेल्छन् यहि सिद्धान्तका आधारमा काठको प्रयोगले विधिन्न कला, र पुरातत्वका वस्तुहरुको संरक्षणमा मदत पुग्दछ जुन अनुभव सिद्ध हो जस्तै अफ्रिकी टिक उड, रक्तचन्दन, मरान्डी आदि ।

काठको टिकाउपन र दीर्घायुले पनि वातावरणीय संरक्षणलाई सघाउँछ । राम्रोसँग डिजाइन गरिएका काठका उत्पादन र संरचनाहरू उचित हेरचाह गरिएमा दशकौँ वा सयौँ वर्षसम्म टिक्न सक्छन् । यस लामो आयुले बारम्बार प्रतिस्थापनको आवश्यकता घटाउँछ र फोहोर उत्पादन न्यून गर्छ । एकपटक प्रयोग गरेर फ्याँकिने वा छोटो आयु भएका सामग्रीको विपरीत, काठले हेरचाह, मर्मत र पुनःप्रयोगको संस्कृतिलाई प्रोत्साहन गर्छ । विशेष गरि अत्यधिक गर्मी हुने देशहरुमा काठमा लाग्ने केहि प्रकारका किराहरु जस्तै र्टमाइट हरु र बेड बगका कारण पनि अत्यधिक मात्रामा काठको प्रयोग गरेको पाइन्छ जसलाई वातावरण मैत्री मानिदैन् । काष्ठकलामा धेरै डिजाइनहरुमा समयसँगै अझ सुन्दर बनाउनका लागी प्राकृतिक चमक (पटिना) विकास गर्ने कालातीत डिजाइन सिर्जना गरेर यस गुणलाई आत्मसात् गर्छन् । यस्तो दृष्टिकोणले अत्यधिक उपभोगलाई निरुत्साहित गर्छ र दिगो जीवनशैलीलाई प्रवद्र्धन गर्छ ।

वातावरणप्रति सचेत डिजाइनमा पुनःप्रयोग गरिएको र पुनर्चक्रित काठको प्रयोग झन् महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ । पुराना भवन, फर्निचर, जहाज वा औद्योगिक संरचनाबाट निकालिएको काठ प्रयोग गर्दा नयाँ काठको माग घट्छ र प्रयोगयोग्य सामग्री फोहोरमै नजाओस् भन्ने सुनिश्चित हुन्छ । पुनःप्रयोग गरिएको काठमा प्रायः मौसमको असर, कीलाका प्वाल वा रङको भिन्नताजस्ता समयका चिन्हहरू देखिन्छन्, जसले डिजाइनमा ऐतिहासिक र भावनात्मक मूल्य थप्छ । डिजाइनरहरूले यी गुणहरूलाई सचेत रूपमा प्रयोग गरी फोहोर सामग्रीलाई अर्थपूर्ण र सौन्दर्यपूर्ण उत्पादनमा रूपान्तरण गर्ने शैली हुन जरुरी छ । यस अभ्यासले पुनःप्रयोग र चक्राकार स्रोत व्यवस्थापनजस्ता आधारभूत वातावरणीय सिद्धान्तलाई प्रतिबिम्बित गर्छ जुन वातावरण मैत्री हो र व्यवस्थापनमा सहअस्थित्वमय पनि हो ।

काठका प्राकृतिक गुणहरूले पनि दिगो डिजाइन समाधानमा योगदान पु¥याउँछन् । प्राकृतिक इन्सुलेटरका रूपमा काठले चिसो मौसममा ताप ह्रास घटाउन र तातो मौसममा अत्यधिक ताप प्रवेश सीमित गर्न मद्दत गर्छ । यसले कृत्रिम ताप र शीतलन प्रणालीको आवश्यकता घटाउँछ र ऊर्जा खपत कम गर्छ । काठले ध्वनि पनि अवशोषण गर्छ, जसले आन्तरिक स्थानमा ध्वनिको मात्रा बढाउँछ । प्राकृतिक रूपमा आन्तरिक वातावरणको गुणस्तर सुधारेर काठले ऊर्जा–कुशल डिजाइनलाई समर्थन गर्छ र धेरै ऊर्जा खपत गर्ने मेकानिकल प्रणालीमाथिको निर्भरता घटाउँछ ।

मानवकेन्द्रित दृष्टिकोणबाट हेर्दा, डिजाइनमा काठको प्रयोगले मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध मजबुत बनाएर वातावरणीय संरक्षणलाई सहयोग पु¥याउँछ । काठजस्ता प्राकृतिक सामग्रीले मानसिक स्वास्थ्य सुधार्ने, तनाव घटाउने र शान्ति तथा आरामको अनुभूति गराउने प्रमाणहरू पाइएका छन् । (जसका लागी वैज्ञानिक खोज तथा अनुसन्धानको जरुरी छ ।) जब मानिसहरू आफ्ना वरिपरिका सामग्रीमार्फत प्रकृतिसँग जोडिएको महसुस गर्छन्, उनीहरू प्राकृतिक वातावरणको कदर र संरक्षण गर्न बढी प्रेरित हुन्छन् यिनै प्रेरणाका कारण पनि मानिस हरुमा वातावरण प्रतिको चासो र चेतना बढेको हो । डिजाइनरहरूले प्रयोगकर्तालाई प्रकृतिको उपस्थितिको सम्झना दिलाउने स्थान र वस्तु सिर्जना गर्न जानाजानी काठ प्रयोग गर्छन्, जसले वातावरणप्रति जिम्मेवार सोच र व्यवहारलाई प्रोत्साहन गर्छ र गराउन जरुरी छ यो अप्रतक्ष्य शिक्षाको स्रोत पनि हो ।

उत्पादन र फर्निचर डिजाइनमा काठ प्रायः प्लास्टिक र कृत्रिम सामग्रीको विकल्पका रूपमा रोजिन्छ, जसले वातावरणीय प्रदूषणमा ठूलो योगदान पु¥याउँछन् । प्लास्टिकका उत्पादनहरू सामान्यतया नवीकरण नहुने स्रोतबाट बनाइन्छन् र विघटन हुन सयौँ वर्ष लाग्न सक्छ । यसको विपरीत, काठका उत्पादनहरू जीवनचक्रको अन्त्यमा जैविक रूपमा विघटनशील र वातावरणमैत्री हुन्छन् । जिम्मेवारीपूर्वक स्रोत गरिएको काठ प्राकृतिक प्रणालीमा दीर्घकालीन क्षति नपु¥याई पुनः मिसिन सक्छ । यसले काठलाई विशेष गरी दैनिक रूपमा धेरै प्रयोग हुने र बारम्बार प्रतिस्थापन गरिने वस्तुहरूका लागि दिगो उत्पादन डिजाइनको आदर्शको सामग्री बनाउँछ । जसले मानविय इतिहासको विभिन्न काल खण्डलाई कला र वास्तुकला संग जोड्दछ् ।

प्रविधिगत प्रगतिले पनि डिजाइनमा काठको वातावरणीय सम्भावनालाई अझ बलियो बनाएको छ । प्लाइवुड, ल्यामिनेटेड भिनियर लम्बर र क्रस–ल्यामिनेटेड टिम्बरजस्ता इन्जिनियर गरिएको काठका उत्पादनहरूले काठको प्रयोगलाई अझ दक्ष बनाउँदै, कम फोहोरमा बढी बल प्राप्त गर्न मद्दत गर्छन् । यी नवप्रवर्तनहरूले ठूला संरचना र जटिल डिजाइनसहित धेरै क्षेत्रमा उच्च उत्सर्जन गर्ने सामग्रीको सट्टा काठ प्रयोग गर्न सम्भव बनाएका छन् । डिजिटल निर्माण प्रविधिले पनि काट्ने ढाँचा अनुकूलन र शुद्धता सुधारेर सामग्रीको फोहोर घटाउँछ । प्रविधिको माध्यमबाट काठ केवल परम्परागत सामग्री मात्र नभई वातावरणीय चुनौतीहरूको आधुनिक समाधान बन्छ ।

सांस्कृतिक र नैतिक मूल्यहरू पनि डिजाइनमा काठको वातावरणमैत्री प्रयोगसँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन् । धेरै परम्परागत समाजहरूले लामो समयदेखि वनसँग दिगो सम्बन्ध कायम गर्दै, प्राकृतिक चक्रको सम्मान गर्दै काठ प्रयोग गर्दै आएका छन् । आधुनिक डिजाइनले यी अभ्यासबाट प्रेरणा लिँदै परम्परागत ज्ञान र समकालीन नवप्रवर्तनलाई संयोजन गर्छ । काठको सांस्कृतिक महत्व र परम्परागत संरक्षणको ज्ञानलाई स्वीकार गरेर डिजाइनरहरूले प्रकृति र सम्पदालाई सम्मान गर्ने नैतिक डिजाइन अभ्यासलाई प्रवद्र्धन गर्न आवश्यक छ ।

यद्यपि काठका धेरै वातावरणीय फाइदाहरू छन्, यसको प्रयोग जिम्मेवारी र सचेतनासहित गर्न आवश्यक छ । असंयमित कटान, अवैध वन विनाश र कमजोर वन व्यवस्थापनले गम्भीर पारिस्थितिक क्षति पु¥याउन सक्छ । वन हरियाली देखिनु मात्र वन क्षेत्र संरक्षण हुनु वा काठको संरक्षण हुनु होइन् यो सँगै त्यस क्षेत्रका अमुल्य काठका सम्पदाहरुको संरक्षण पनि जोगाउनु जरुरी छ त्यसैले काठ डिजाइनमार्फत वातावरणीय संरक्षण सामग्रीको सचेत छनोट, प्रमाणिकरण प्रणाली र नैतिक स्रोत व्यवस्थापनमा निर्भर हुन्छ । डिजाइनरहरूले उपभोक्तालाई दिगोपनको महत्व बारे शिक्षित गर्ने र जिम्मेवार छनोटलाई प्रोत्साहित गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् र वन संरक्षण विभागलाई संरक्षण तथा प्रर्वद्धनका उपायहरुको निति तथा कार्यक्रमा रचनात्मक भुमिका खेल्न सक्दछन् । सोचविचारपूर्वक प्रयोग गरिएमा काठ वातावरणीय चेतना र कार्यलाई प्रवद्र्धन गर्ने शक्तिशाली माध्यम बन्छ ।

वातावरणीय संरक्षणको अवधारणासहित डिजाइनमा काठको प्रयोग समकालीन चुनौतीहरूप्रति सन्तुलित र दूरदर्शी दृष्टिकोण हो । काठले नवीकरणीयता, कम वातावरणीय प्रभाव, टिकाउपन र प्रकृतिसँगको भावनात्मक सम्बन्धको अद्वितीय संयोजन प्रदान गर्छ । जिम्मेवार स्रोत व्यवस्थापन, दक्ष प्रयोग, पुनःप्रयोग र नवप्रवर्तनशील प्रविधिमार्फत काठले मानिस र पृथ्वी दुवैलाई लाभ पु¥याउने दिगो डिजाइन अभ्यासलाई समर्थन गर्छ । वातावरणीय चिन्ताले डिजाइनको भविष्यलाई आकार दिँदै जाँदा, काठ मानव सृजनशीलता र पारिस्थितिक जिम्मेवारीबीचको सामञ्जस्यको प्रतीकका रूपमा उभिन्छ । यसको सचेत प्रयोगले डिजाइन गरिएका स्थान र वस्तुको गुणस्तर मात्र होइन, प्राकृतिक वातावरणको संरक्षणमा पनि अर्थपूर्ण योगदान पु¥याउँछ ।

जय कला ।। जय वातावरण ।।।

Mail: lbn445@gmail.com