”विगत केहि बर्षको अध्ययनमा शिक्षामा देखिएको एक विसंगती”

लालबहादुर नेपाली

१. पृष्ठभुमिः
विगत केही वर्षको अध्ययन र अध्यापन पछि र विविध सरकारी तथा आवसिय विद्यालयहरुको निरिक्षण र तिनका शिक्षण शैली तथा परीक्षा प्रणाली र नतिजा प्रकाशनले मलाई अचम्भित बनायो । नेपालमा द्धैध शिक्षा व्यवस्था भनेको बरदान होइन् अभिशाप रहेछ भन्ने पनि पाइयो भने कतै वरदान पनि पाइयो । तर जे होस् प्राय निजि विद्यालयहरुमा यो अभिशाप नै रहेछ भन्ने महशुस गरे मैले हेरौ कसरी तर सबैको लागि लागु नहुन पनि सक्छ र धेरैको खण्डमा भने यो सत्य र तथ्य हो जसका लागी स्याम्पल हरु पनि साथमा राखिएका छन् ।

२. प्रश्नपत्र र निर्माण
१. प्रश्नपत्र तयार गर्नु कुनै पनि विद्यालयको शैक्षिक प्रणालीभित्र अत्यन्त संवेदनशील र जिम्मेवार कार्यहरूमध्ये एक हो । प्रश्नपत्रको गुणस्तरले मूल्याङ्कनको निष्पक्षता, विद्यार्थीहरूको आत्मविश्वास र संस्थाको विश्वसनीयतामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ । जब प्रश्नहरू सावधानीपूर्वक तयार गरिन्छन्, तिनले विद्यार्थीहरूको बुझाई, विश्लेषणात्मक क्षमता र समग्र सिकाई उपलब्धिलाई मापन गर्छन् । तर धेरै विद्यालयहरूमा विभिन्न विषयका प्रश्न तयार गर्ने क्रममा केही सामान्य त्रुटिहरू देखापर्छन् । यी गल्तीहरू प्रायः अनिच्छित भए पनि तिनको प्रभाव गम्भीर हुन सक्छ, जसले विद्यार्थीहरूमा अन्योल, तनाव र ज्ञान तथा सीपको गलत मूल्याङ्कन गराउँछ । विद्यालयहरुले प्रश्नपत्र निर्माण गर्दा निर्माणत्मक र निर्णात्मक मुल्याङकन प्रणालीलाई ध्यान दिइएको पाइएन जसका कारण विद्यार्थीमा मनोवैज्ञानिक त्रास मात्र पैदा गरेको पाइयो ।

२. प्रश्नपत्र तयार गर्दा शिक्षकहरूले गर्ने सबैभन्दा सामान्य त्रुटिमध्ये एक भनेको निर्धारित पाठ्यक्रमलाई कडाईका साथ पालन नगर्नु हो । कहिलेकाहीँ पर्याप्त रूपमा पढाई नभएका वा आधिकारिक पाठ्यक्रम बाहिरका विषयवस्तुबाट प्रश्नहरू समावेश गरिन्छन् । यसले विद्यार्थीहरूलाई उनीहरूले पढ्न अपेक्षा नगरेका सामग्रीका आधारमा मूल्याङ्कन गरिने अन्यायपूर्ण अवस्था सिर्जना गर्छ । यस्तो गल्ती प्रायः कमजोर योजना, शिक्षकहरूबीच समन्वयको कमी, वा पुराना प्रश्न बैंकहरूलाई उचित जाँचबुझ नगरी प्रयोग गर्दा हुन्छ । जब पाठ्यक्रमलाई मुख्य सन्दर्भ बिन्दु बनाइँदैन, सिकाई उपलब्धि मापन गर्ने उपकरणका रूपमा परीक्षाको उद्देश्य कमजोर बन्छ । जसले वास्तिवकता लाई उजागर गर्दैन ।

३. अर्को सामान्य समस्या भनेको प्रश्नहरूमा अस्पष्ट, दोहोरो अर्थ लाग्ने वा अत्यधिक जटिल भाषाको प्रयोग हो । धेरै शिक्षकहरूले अनजानेमै लामो वाक्य, कठिन शब्दावली वा अलमल पार्ने संरचना प्रयोग गरेर प्रश्न तयार गर्छन्, जसलाई विद्यार्थीहरूले बुझ्न गाह्रो हुन्छ । जवकी सरलता बाट जटिलताको माध्यम बाट सिकाई प्रक्रिया चल्नुपर्ने हो । तर यसको उल्टो भएको पाइयो । यो समस्या विशेष गरी भाषा विषय र सैद्धान्तिक प्रश्नपत्रहरूमा गम्भीर हुन्छ, जहाँ उत्तर दिनुअघि प्रश्न बुझ्नु अत्यावश्यक हुन्छ । यदि विद्यार्थीहरूले प्रश्न नै गलत बुझ्छन् भने उनीहरूको उत्तरले वास्तविक ज्ञान प्रतिबिम्बित गर्दैन । यस्तो अवस्थामा मूल्याङ्कनले विषयगत बुझाईभन्दा पढाइसम्बन्धी अन्योललाई मापन गर्छ, जुन मूल्याङ्कनको अभिप्रेत उद्देश्य होइन ।

४. कठिनाई स्तरमा असन्तुलन पनि बारम्बार देखिने त्रुटि हो । राम्रोसँग तयार गरिएको प्रश्नपत्रमा सजिलो, मध्यम र कठिन प्रश्नहरूको उचित मिश्रण हुनुपर्छ ताकि विभिन्न स्तरका सिक्नेहरूबीच भिन्नता छुट्याउन सकियोस् । तर कतिपय प्रश्नपत्र अत्यन्त कठिन भई विद्यार्थीहरूलाई निरुत्साहित बनाउँछन् र समग्र नतिजा घटाउँछन्, भने केही अत्यन्त सजिला भई विद्यार्थीलाई चुनौती दिन असफल हुन्छन् वा उच्चस्तरीय सोच क्षमताको सही मूल्याङ्कन गर्न सक्दैनन् । यस्तो असन्तुलन प्रायः प्रश्न तयार गर्नु अघि ब्लुप्रिन्ट वा विशिष्टीकरण तालिका नबनाउँदा हुन्छ । विभिन्न संज्ञानात्मक स्तरअनुसार अंक वितरणको योजना नभएमा प्रश्नपत्र अत्यधिक सैद्धान्तिक वा केवल तथ्यपरक मात्र बन्न पुग्छ यो बुँदा नम्वर तीन सँग मेल खान्छ ।

४. विषयवस्तुहरूबीच अंकको अनुचित वितरण अर्को महत्वपूर्ण गल्ती हो । कहिलेकाहीँ साना विषयवस्तुमा अत्यधिक अंक दिइन्छ भने महत्वपूर्ण अध्यायहरूलाई कम महत्त्व दिइन्छ । यस्तो तब हुन्छ जब प्रश्न तयार गर्ने व्यक्तिले पाठ्यक्रमीय मार्गनिर्देशनभन्दा व्यक्तिगत रुचिमा भर पर्छ । यस्तो असमान वितरणले विभिन्न सिकाई क्षेत्रहरूको महत्त्वलाई गलत रूपमा प्रस्तुत गर्छ र विद्यार्थीहरूको तयारीलाई पनि भ्रमित पार्न सक्छ । यसले परीक्षाको वैधतालाई पनि घटाउँछ, किनकि यसले पाठ्यक्रमका सिकाई उद्देश्यहरूलाई सही रूपमा प्रतिबिम्बित गर्दैन जसका कारण सिकाई र नतिजा विच गहिरो भिन्नता आँउछ र सिकाई प्रति अभिभावक र विद्यार्थीको नकरात्मक भावना जागृत हुन सक्छ ।

५. उस्तै प्रकारका प्रश्नहरूको दोहोरिने प्रवृत्ति पनि सामान्य रूपमा देखिन्छ । वस्तुनिष्ठ, छोटो उत्तर र विश्लेषणात्मक प्रश्नहरूको विविधता समावेश गर्नुको सट्टा केही प्रश्नपत्रहरू केवल एउटै ढाँचामा केन्द्रित हुन्छन्, जस्तै परिभाषा वा लामो वर्णनात्मक उत्तर । यसले मूल्याङ्कनको दायरा सीमित बनाउँछ र प्रयोग, विश्लेषण तथा समस्या समाधानजस्ता विभिन्न क्षमताहरूको परीक्षण गर्न असफल हुन्छ । राम्रो प्रश्नपत्रले सिकाईका बहुआयामिक पक्षहरू जाँच्नुपर्छ, तर तालिमको कमी वा समय दबाबका कारण एकरस प्रश्न ढाँचा देखापर्छ जसले सिकाई लाई सिमित रेखामा बाधिदिन्छ र ज्ञानको दायरा कम हुन्छ ।

६. गणित विषयमा गलत संख्यात्मक तथ्याङ्क, एकाइको अभाव वा कमजोर रूपमा तयार गरिएका समस्याहरू प्रायः देखिन्छन् । कहिलेकाहीँ दिइएका मानहरूले सम्भव नहुने समाधानतर्फ लैजान्छन् वा अपेक्षित उत्तरसँग मेल खाँदैनन् । अन्य अवस्थामा चित्रहरू अस्पष्ट हुन्छन् वा मापनअनुसार कोरिएका हुँदैनन् । यस्ता गल्तीले अन्योल सिर्जना गर्छ र परीक्षाको बहुमूल्य समय खेर जान्छ । गणितमा शुद्धतामा धेरै निर्भरता हुने भएकाले सानो टाइप त्रुटिले पनि सम्पूर्ण समस्याको नतिजा बदल्न सक्छ । यस्ता समस्या प्रायः प्रश्नपत्र ठीकसँग जाँच नगरिँदा वा हतारमा तयार गर्दा उत्पन्न हुन्छन् । कुनै एक विधालयको अनुभवमा चित्र दिइएको हो कि त्यो कलरको थुप्रो भन्ने थाहा नपाउदा विधार्थी अन्योलमा परेरै प्रश्नको उत्तर दिन नसकेको पनि पाइयो । यो कसको कमजोरी हो जहाँ विद्यार्थी फेल भयो वा उत्तर दिन असक्षम भयो ।

७. विज्ञान विषयहरूमा धारणा सम्बन्धी अशुद्धता र वैज्ञानिक शब्दावलीको गलत प्रयोग सामान्य समस्या हुन् । कहिलेकाहीँ प्रश्नहरूमा गलत तथ्य, पुरानो जानकारी वा वैज्ञानिक सिद्धान्तलाई सही रूपमा प्रतिबिम्बित गर्ने वाक्य संरचना हुन्छ । चित्रहरू अपूर्ण वा बिना लेबलका हुन सक्छन्, जसले विद्यार्थीलाई के अपेक्षित छ भन्ने बुझ्न कठिन बनाउँछ । अर्को समस्या भनेको अवधारणात्मक बुझाई भन्दा केवल कण्ठस्थमा अत्यधिक जोड दिनु हो । जब विज्ञानका प्रश्नहरूले प्रक्रिया वा प्रयोगको व्याख्या माग्नुको सट्टा केवल परिभाषा सम्झन भनिन्छ, त्यतिबेला वास्तविक वैज्ञानिक साक्षरताको मापन हुन सक्दैन । विज्ञान त प्रयोगमा भर पर्ने होइन् र तर कति मात्रामा यो सिकाईमा भर पर्छ तर हामी कक्षामा मात्र सिमित छौ । यो विधिले कोरा जनशक्तिको उत्पादनलाई जोड दिन्छ कि?

८. सामाजिक अध्ययनमा प्रायः गलत मिति, नाम वा भौगोलिक सन्दर्भसँग सम्बन्धित गल्तीहरू देखिन्छन् । यो विषय ऐतिहासिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक जानकारी समेट्ने भएकाले शुद्धता अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । कहिलेकाहीँ प्रश्नहरू अत्यन्त व्यापक बनाइन्छन्, जसले विद्यार्थीलाई कति विवरण अपेक्षित छ भन्ने अन्योलमा पार्छ । कहिले काहीँ केवल तथ्य लेख्न मात्र भनिन्छ, जसले व्याख्या वा समालोचनात्मक सोचलाई प्रोत्साहन दिँदैन । यसले विश्लेषणात्मक सीप र नागरिक चेतनाको विकासमा विषयको प्रभावकारिता घटाउँछ । समसामुयिक घटनाक्रमहरुलाई अपडेट नगराउदा आउने कठिनाईले यो विषयलाई अझ जटिल बनाउछ् ।

९. भाषा विषयका प्रश्नपत्रहरूमा पनि केही दोहोरिने त्रुटिहरू देखिन्छन् । व्याकरणसम्बन्धी प्रश्नहरू अस्पष्ट हुन सक्छन् वा एकभन्दा बढी सम्भावित उत्तर हुन सक्छ । पठन बोधका गद्यांश कहिलेकाहीँ कक्षा स्तरभन्दा कठिन हुन्छन्, जसमा अपरिचित शब्दावली वा जटिल वाक्य संरचना हुन्छ कक्षा आठको अंग्रजी व्याकरण र कक्षा १० का अंग्रजी व्याकरणको तालमेल मेल नै मिल्दैन यो कसको त्रुटि हो । निबन्धका शीर्षक अस्पष्ट वा दोहोरो अर्थ लाग्ने हुन सक्छन्, जसले विद्यार्थीलाई विषयभन्दा बाहिर लेख्न बाध्य पार्छ । प्रश्नपत्रभित्रै हिज्जे वा विरामचिन्हका गल्तीहरूले यसको विश्वसनीयता घटाउँछन् र कमजोर शैक्षिक छाप पार्छन् । एक निवन्ध लेखनमा तपाईको गाँउको बारेमा एक जोडा अनुच्छेद लेख भनेर सोधेको प्रश्नमा एक केटा र केटीको बारेमा लेखेको पाइयो । जहाँ उनीहरुको प्रेम कथा लेखिएको थियो ।

१०. प्रशासनिक तहका त्रुटिहरूले पनि प्रश्नपत्रको समग्र गुणस्तरमा ठूलो भूमिका खेल्छन् । धेरै विद्यालयहरूमा प्रश्नपत्र अन्तिम रूप दिनुअघि उचित मोडरेशन वा सहकर्मी समीक्षाको व्यवस्था हुँदैन । आदर्श रूपमा अर्को शिक्षक वा विषय विज्ञले प्रश्नहरूको शुद्धता, स्पष्टता र पाठ्यक्रमसँगको मिलान जाँच गर्नुपर्छ । यो चरण छुटेमा त्रुटिहरू परीक्षा सञ्चालन नहुँदासम्म पत्ता लाग्दैनन् । केही अवस्थामा विद्यालयहरूले विषयवस्तु र संज्ञानात्मक स्तरको सन्तुलित समेट सुनिश्चित गर्ने मानकीकृत ब्लुप्रिन्ट अनुसरण गर्दैनन् । यस्ता योजना उपकरण बिना प्रश्नपत्र पूर्ण रूपमा व्यक्तिगत निर्णयमा निर्भर हुन्छ, जुन सधैं समान र निष्पक्ष नहुन सक्छ ।
११. समय व्यवस्थापनसम्बन्धी समस्या पनि अर्को प्रशासनिक मुद्दा हो । केही प्रश्नपत्रहरू दिइएको परीक्षा अवधिका लागि अत्यन्त लामो हुन्छन्, जसले विद्यार्थीलाई हतार गर्न बाध्य पार्छ र वास्तविक क्षमता प्रदर्शन गर्न अवरोध पु¥याउँछ । अन्य केही अत्यन्त छोटा हुन्छन्, जसले धेरै समय बाँकी रहन दिँदै परीक्षा वातावरणको गम्भीरता घटाउँछ । प्रत्येक प्रश्नका लागि आवश्यक समयको उचित अनुमान अत्यावश्यक भए पनि तयारीका क्रममा प्रायः बेवास्ता गरिन्छ ।

१२. मुद्रण र स्वरूपणसम्बन्धी गल्तीहरूले पनि उल्लेखनीय समस्या सिर्जना गर्छन् । हराएका पृष्ठहरू, गलत नम्बरिङ, असन्तुलित चित्रहरू र धमिलो पाठले विद्यार्थीलाई अन्योलमा पार्छ र परीक्षा प्रक्रियामा अवरोध पु¥याउँछ । यी त्रुटिहरू प्रायः अन्तिम उत्पादन चरणमा पुरूफरीडिङको अभावका कारण हुन्छन् । मूल प्रश्नपत्र राम्रोसँग तयार भए पनि मुद्रणका प्राविधिक गल्तीहरूले यसको प्रभावकारिता घटाउन सक्छ । जसलाई विषय विज्ञ व्यक्ति वा प्रशासन बाट बनाउन जरुरी छ र यसलाई पुन फाइनल प्रिन्टमा हेरी प्रिन्ट गर्न जरुरी हो र छ ।

१३. अर्को महत्वपूर्ण समस्या भनेको शिक्षकहरू र विभागहरूबीच समन्वयको कमी हो । जब एउटै प्रश्नपत्रका विभिन्न खण्ड तयार गर्न धेरै शिक्षक संलग्न हुन्छन्, शैली, कठिनाइ स्तर र निर्देशनमा असंगति देखिन सक्छ । उचित सञ्चार र मानकीकरण बिना अन्तिम प्रश्नपत्र टुक्राटुक्रा र असन्तुलित देखिन सक्छ । साथै, वर्तमान पाठ्यक्रमअनुसार सामग्री अद्यावधिक नगरी पुराना प्रश्न बैंकमा निर्भर रहँदा दोहोरिनेपन र अप्रासंगिकता बढ्छ ।

१४. यी त्रुटिहरूले विद्यार्थी र शिक्षा प्रणालीमा विभिन्न नकारात्मक प्रभाव पार्छन् । यसले अन्योल सिर्जना गर्छ, चिन्ता बढाउँछ र मूल्याङ्कनको निष्पक्षतामाथि विद्यार्थीहरूको विश्वास घटाउँछ । प्रश्नपत्रमा गल्ती हुँदा सही ज्ञान हुँदाहुँदै पनि विद्यार्थीले अंक गुमाउन सक्छन् । यसले सिकाई उपलब्धिको गलत मूल्याङ्कन गराउँछ र शैक्षिक अभिलेख तथा भविष्यका अवसरहरूमा असर पार्न सक्छ । पटक–पटक हुने त्रुटिहरूले विद्यालयको प्रतिष्ठामा पनि आँच पु¥याउँछन् र अभिभावक तथा सरोकारवालाबीच विश्वास घटाउँछन् । बिना तयारी बाहिर पठाइएका प्रश्नपत्रहरुको नमुनाले स्कुलको पढाई स्तर र त्यो विद्यालयमा हुने पठन पाठनको स्तरलाई स्पष्टरुपमा बुझुन सकिन्छ भने शिक्षा र शिक्षकहरुको गुणस्तर पनि ।

१५. यी समस्याहरू न्यून गर्न केही सुधारात्मक उपाय आवश्यक छन् । शिक्षकहरूले प्रश्नपत्र निर्धारित पाठ्यक्रम र सिकाई उद्देश्यका आधारमा कडाईका साथ तयार गर्नुपर्छ । विषयवस्तु र संज्ञानात्मक स्तरअनुसार अंकको सन्तुलित वितरण सुनिश्चित गर्न स्पष्ट ब्लुप्रिन्ट विकास गर्नुपर्छ । प्रश्नहरू विद्यार्थीको कक्षा स्तरअनुसार सरल, स्पष्ट र सटीक भाषामा लेखिनुपर्छ । संख्यात्मक तथ्याङ्क, वैज्ञानिक तथ्य र ऐतिहासिक विवरण सावधानीपूर्वक प्रमाणित गर्नुपर्छ । अन्तिम रूप दिनुअघि प्रत्येक प्रश्नपत्रलाई अर्को योग्य शिक्षकबाट मोडरेशन र पुरूफरीडिङ गरिनुपर्छ । विद्यालयहरूले मूल्याङ्कन डिजाइनसम्बन्धी तालिम पनि उपलब्ध गराउनुपर्छ ताकि शिक्षकहरूले कण्ठस्थभन्दा बुझाई, प्रयोग र विश्लेषणात्मक सीप जाँच्ने प्रश्न तयार गर्न सकून् । परीक्षा अवधिभित्र सहज रूपमा सकिने सुनिश्चित गर्न उचित समय विश्लेषण गरिनुपर्छ । अन्ततः मुद्रण र स्वरूपणका क्रममा प्राविधिक त्रुटि नहोस् भनी कडाईका साथ ध्यान दिनुपर्छ ।

१६. प्रश्नपत्र तयारी केवल नियमित प्रशासनिक काम मात्र होइन, मूल्याङ्कन प्रक्रियाको अखण्डतामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने महत्वपूर्ण शैक्षिक जिम्मेवारी हो । शिक्षक र विद्यालय प्रशासनबाट हुने सामान्य त्रुटिहरू—जस्तै पाठ्यक्रमबाट विचलन, अस्पष्ट भाषा, कठिनाई स्तरको असन्तुलन, तथ्यगत, अशुद्धता, कमजोर समीक्षात्मक संयन्त्र र मुद्रणसम्बन्धी गल्ती—ले परीक्षाको उद्देश्यलाई गम्भीर रूपमा कमजोर पार्न सक्छन् । व्यवस्थित योजना, सावधानीपूर्वक प्रमाणीकरण, सहकार्यात्मक समीक्षा र व्यावसायिक तालिम अपनाएर विद्यालयहरूले प्रश्नपत्रको गुणस्तर उल्लेखनीय रूपमा सुधार गर्न सक्छन् । जब मूल्याङ्कन निष्पक्ष, स्पष्ट र सुगठित हुन्छ, तब यसले विद्यार्थीहरूको ज्ञानलाई सही रूपमा मापन मात्र गर्दैन, शैक्षिक वातावरणभित्र आत्मविश्वास, प्रेरणा र अर्थपूर्ण सिकाईलाई पनि प्रोत्साहन गर्छ ।

३. नतिजा र विश्लेषणः तपाईको वच्चाको कपि लाई सोसल मिडियामा शेयर गर्ने गर्नुहोस् ट्याग गर्नुहोस् र गरेर कक्षा र स्कुल खुलाउनुहोस् हामी पनि गर्छौ । नतिजा तपाईको हातमा एक घण्टामा आउछ त्यो होमवर्क होस, वा कक्षाकार्य वा अन्य कार्य वा नतिजा प्रकाशनको पत्र नै किन न होस् । यसले तपाईको स्कुलको दैनिक कार्यकलापलाई निरन्तर र नियमित बनाउदछ भने यो सामाजिक सञ्जालले दिने प्रतिक्रियाले शिक्षक, विधार्थी र विद्यालय लगाएत सबैलाई आफ्नो काम प्रति जिम्मेवारी वहन गर्न मदत गर्दछ । त्यसमा भाषाका केही समस्याहरुको झलक हेरौ र हेर्ने मौका मिलोस भन्ने अपेक्षाका साथ आगामी दिनहरुको अपेक्षा गरौँ ।

धन्यबाद ।
जय शिक्षा । जय नेपाल ।।