के हो साम्राज्यवाद र यसको अवधारणा ?

नेपाली राजनिति र कम्युनिष्ट वा वामपन्थीहरुमा प्रायः आफ्नो राजनैतिक विचारधारामा राख्ने र आधुनिक विश्वमा अमेरिकालाई मान्ने गरि जनतामा छर्ने शब्द हो साम्राज्यवाद । आखिरमा यो शब्दको अर्थ र राजनितिमा यसको अर्थ के हो त ? आउनुहोस् चर्चा गरौँ ।
इतिहासमा हेर्दा साम्राज्यवाद विभिन्न रुपमा थियो नेपालको सन्दर्भमा पृथ्वीनारायण शाहले गरेको एकिकरण पनि एक प्रकारको साम्राज्यवाद नै हो प्राचिन युगमा भएका विश्व घटना एथेन्स र स्पार्टाको लडाई पनि एक प्रकारको साम्राज्यवाद नै हो रसियन हरुले मंगोलहरुमा गरेको आक्रमण होस्, जापानिज, अटोमन, वा अन्य जसमा एकले अर्का माथी नियन्त्रण कायम खोजेका हुन् जसमा राजा महाराजाहरुले सेना तथा परम्परागत हात हतियार हरुको प्रयोग बाट अन्य देश र राज्यहरुमाथी नियन्त्रण कायम गरि आफ्नो राज्यको सीमा वा शक्तिलाई फैलाउने काम लाई साम्राज्यवादको संज्ञा दिइएको हो जुन पहिलो विश्व युद्ध सम्म त कायम रह्यो तर आधुनिक विश्वमा साम्राज्यवाद अब सीमापार सेना मार्च गर्ने वा टाढाका भूभागलाई उपनिवेश बनाउने नाटकीय दृश्यबाट मात्र परिभाषित हुँदैन् ।

यसको सट्टा, यो आर्थिक प्रणाली, राजनीतिक दबाब, प्राविधिक प्रभुत्व, सांस्कृतिक शक्ति र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थामार्फत सञ्चालन हुने अझ जटिल र प्रायः कम देखिने प्रभाव तथा नियन्त्रणको प्रणालीमा रूपान्तरण भएको छ । बीसौँ शताब्दीमा, विशेषतः दुई विश्वयुद्धपछि, औपचारिक उपनिवेशवादी शासनको युग धेरै हदसम्म समाप्त भए पनि साम्राज्य विस्तारको चरम अवस्थामा निर्माण भएका संरचनाहरूले आज पनि विश्व सम्बन्धलाई आकार दिइरहेका छन् । आधुनिक साम्राज्यवाद व्यापार, वित्त, सुरक्षा गठबन्धन, डिजिटल पूर्वाधार र सांस्कृतिक आदान–प्रदानका ढाँचामा गहिरो रूपमा गाँसिएको छ, जसले राष्ट्रहरूको विकास र मानिसहरूले विश्वलाई बुझ्ने तरिकालाई प्रभाव पारेको छ ।

उन्नाइसौँ र बीसौँ शताब्दीको प्रारम्भिक समयमा युरोपेली साम्राज्यहरू जस्तै ब्रिटिश, डच, स्पेनिस, प्रोचुगिस र फ्रान्सेली साम्राज्यवादले एशिया, अफ्रिका, उत्तर तथा दक्षिण अमेरिकाका विशाल क्षेत्रहरू नियन्त्रणमा राखेका थिए । उनीहरूको विस्तारलाई सभ्य बनाउने अभियान, जातीय श्रेष्ठता र आर्थिक आवश्यकताको दाबीमार्फत उचित ठह¥याइयो र शासन गरियो । उपनिवेशहरूले कच्चा पदार्थ, सस्तो श्रमशक्ति र औद्योगिक वस्तुका लागि बजार उपलब्ध गराउँथे, जबकि साम्राज्य केन्द्रहरूले धन र प्राविधिक लाभ संकलन गर्थे र गराइन्थ्यो । विश्वयुद्धहरूको विनाशपछि उपनिवेशवादी प्रणाली कमजोर भयो र राष्ट्रवादी आन्दोलनहरूले व्यापक उपनिवेशमुक्तिको प्रक्रिया अघि बढाए र स्वतन्त्रताको लहर छायो, जसले विश्व व्यवस्थालाई खुकुलो त पार्यो तर प्रविधिको विकासले आधुनिक साम्राज्यवादमा धकेल्यो जसले नव साम्राज्यवादी सोचको विकास गरिदियो ।

बीसौँ शताब्दीको मध्यसम्ममा धेरै राष्ट्रहरूले राजनीतिक स्वतन्त्रता प्राप्ती त गरे ती स्वतन्त्रता नाममा मात्र सिमित भए नाकि सार्वभौमिकतामा । तर स्वतन्त्रताले उपनिवेशवादले स्थापना गरेका आर्थिक र संरचनागत असमानतालाई स्वचालित रूपमा अन्त्य गरेन बरु शीत युद्धका कारण धुविकरण बढायो र विश्व लाई आधुनिक साम्राज्यवादको जटिल र कठिन मोडमा धकेल्यो जसको परिणाममा आज अल्पविकसित र गरिब राष्ट्रहरु साम्राज्यवादको राजनैतिक भुमरुीमा फसिरहेका छन् अनि धेरै नवस्वतन्त्र राष्ट्रहरू त्यस्तो विश्व प्रणालीमा प्रवेश गरेकै कारण जहाँ बढी पूँजी, पूर्वाधार र संस्थागत प्रभाव भएका औद्योगिक शक्तिहरूको प्रभुत्व पहिल्यै स्थापित भइसकेको थियो ती राष्ट्रहरुको गुलामको रुपमा रहनु वा उनीहरुको आदेशमा काम गर्नु नै आधुनिक साम्राज्यवाद हो भन्नु अर्थ संगत होला ।

आधुनिक विश्वमा साम्राज्यवाद प्रायः प्रत्यक्ष राजनीतिक शासनको सट्टा आर्थिक निर्भरताको रूपमा देखापर्छ । अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थाहरू, व्यापार सम्झौताहरू र विश्वव्यापी पूँजी बजारहरूले त्यस्ता सम्बन्धहरू सिर्जना गर्न सक्छन् जहाँ विकासशील देशहरू धनी राष्ट्रहरूले नियन्त्रण गर्ने ऋण, विदेशी लगानी र निर्यात बजारमा अत्यधिक निर्भर हुन्छन् र छन् पनि । वित्तीय सहयोगसँग जोडिएका ऋण दायित्व र आर्थिक सर्तहरूले सार्वजनिक खर्च, सामाजिक कल्याण र आर्थिक सुधारसम्बन्धी निर्णयहरूलाई सीमित गर्न सक्छन् । जब राष्ट्रिय अस्तित्व विदेशी ऋणदाता वा लगानीकर्ताको विश्वास कायम राख्नमा निर्भर हुन्छ, तब राजनीतिक सार्वभौमिकता सीमित हुन सक्छ । यस ढाँचालाई प्रायः नव–साम्राज्यवाद वा नव–उपनिवेशवाद भनिन्छ, जहाँ औपचारिक उपनिवेश स्थापना नगरी नै प्रभाव प्रयोग गरिन्छ । राज्यपाल वा उपनिवेश प्रशासकको सट्टा सम्झौता, क्रेडिट मूल्याङ्कन र व्यापार नियमहरूले परिणाम निर्धारण गर्छन् जसको साँचो विद्यमान विश्वमा अमेरिकाको हातमा रहेको कारण आर्थिक प्रतिवन्ध लगाएतको सामना गर्न विभिन्न देशहरु बाध्य भएका कारण पनि अमेरिकालाई साम्राज्यवाद भनिएको होला नेपाली राजनितिमा तर त्यो भ्रम वा सत्य के हो त्यो विश्लेषण गर्न जरुरी छ ।

यस समकालीन संरचनामा बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको भूमिका केन्द्रीय छ र मानिन्छ । शक्तिशाली देशहरूमा मुख्यालय भएका कम्पनीहरू महादेशहरूमा फैलिएका छन्, साम्राज्यवादको राजनैतिक सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक अवधारणाका स्रोत र प्रचारहरुका माध्यमहरु पनि हुन् । यी कम्पनिहरुले प्राकृतिक स्रोत उत्खनन गर्छन्, उत्पादन गर्छन् र उत्पादनमा पनि विविधिकरण गरि विश्वव्यापी रूपमा वस्तु वितरण गर्छन् । कतिपय अवस्थामा यी कम्पनीहरूको वार्षिक आम्दानी साना राष्ट्रहरूको कुल गार्हस्थ उत्पादनभन्दा बढी हुन्छ, जसले अर्थतन्त्र र व्यापारिक साम्राज्यवादमा उनीहरूलाई ठूलो प्रभाव दिन्छन् । जब कम्पनीहरूले कर दर, वातावरणीय मापदण्ड वा श्रम नियमबारे आतिथ्य सरकारसँग वार्ता गर्छन्, शक्ति सन्तुलन प्रायः कम्पनीको पक्षमा हुन सक्छ । स्रोतसम्पन्न देशहरू कच्चा पदार्थ निर्यात गर्ने तर प्रशोधित वस्तु महँगो मूल्यमा आयात गर्ने अवस्थामा रहिरहन सक्छन्, जुन उपनिवेशकालीन ढाँचाको पुनरावृत्ति जस्तै हो । यसले स्थानीय औद्योगिकीकरणलाई सीमित गर्न र विश्वव्यापी असमानतालाई बलियो बनाउन सक्छ ।

सैन्य प्रभाव पनि आधुनिक साम्राज्यवादी सम्बन्धलाई आकार दिन निरन्तर सक्रिय छ, यद्यपि प्रत्यक्ष भू–भाग अधिग्रहण दुर्लभ छ । शक्तिशाली राष्ट्रहरूले विदेशमा सैनिक अड्डा राख्छन्, जुन अहिले इरान अमेरिका इजरायल तनाबमा देखिएको स्पष्ट बिन्दु हो । विभिन्न देशहरु यस्ता रणनीतिक गठबन्धनमा सहभागी हुन्छन् जस्तै इजरायल, नेटो देशहरु र खाडी देशहरु र आफ्नो हित जोडिएको अवस्थामा द्वन्द्वमा हस्तक्षेप गर्छन् । सैनिक हस्तक्षेपहरू प्रायः सुरक्षा, मानवीय संरक्षण वा आतंकवादविरुद्धको अभियानका नाममा गरिन्छन्, तर तिनले प्रभावित क्षेत्रको राजनीतिक र आर्थिक संरचनालाई पुनःआकार दिन सक्छन् भन्ने ग्यारेन्टी भने होइन् । स्थिरता वा लोकतन्त्र प्रवद्र्धनको रूपमा प्रस्तुत गरिए पनि यस्ता कदमहरू प्रायः व्यापक भूराजनीतिक उद्देश्यसँग जोडिएका हुन्छन् । जसले विश्वलाई आर्थिक तथा भौतिक क्षति पुराईदिन्छ ।

सांस्कृतिक प्रभाव आधुनिक साम्राज्यवादको अर्को शक्तिशाली आयाम हो । चलचित्र, टेलिभिजन, संगीत, फेसन र सामाजिक सञ्जालमार्फत प्रभुत्वशाली समाजहरूले आफ्ना मूल्य, जीवनशैली र विचारहरू विश्वभर फैलाउँछन् जस्तै बलिहुड र हलिहुड । व्यापार, विज्ञान र प्रविधिमा अंग्रेजी भाषाको व्यापक प्रयोगले अङ्ग्रेजीभाषी राष्ट्रहरूको विश्वव्यापी पहुँच अझ सुदृढ बनाएको छ । सांस्कृतिक आदान–प्रदानले पारस्परिक समझदारी बढाउन सक्छ, तर यसले स्थानीय परम्परा, भाषा र पहिचानलाई ओझेलमा पार्न पनि सक्छ। जब शिक्षा प्रणाली, उपभोक्ता बानी र सामाजिक मान्यताहरू शक्तिशाली राष्ट्रहरूको प्रतिरूप जस्तै बन्दै जान्छन्, तब सांस्कृतिक साम्राज्यवाद बल प्रयोगभन्दा आकर्षण र प्रतिष्ठामार्फत सञ्चालन हुन्छ । एक्काइसौँ शताब्दीमा प्राविधिक प्रभुत्व साम्राज्यवादको प्रमुख विशेषता बनेको छ ।

डिजिटल पूर्वाधार, सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्म र डाटा सञ्जालहरू प्रायः केही प्रविधि–उन्नत देशहरूमा आधारित कम्पनीहरूको नियन्त्रणमा छन् । गुगल र मेटा जस्ता कम्पनीहरूले सूचना प्रवाह, सञ्चार र राजनीतिक बहसको ढाँचालाई प्रभाव पार्छन् । एल्गोरिदमहरूले कुन सामग्री देखिनेछ भन्ने निर्धारण गर्छन्, जसले जनमतलाई सूक्ष्म तर शक्तिशाली रूपमा आकार दिन सक्छ । विदेशी डिजिटल प्लेटफर्ममा निर्भर देशहरूलाई डाटा गोपनीयता, कराधान वा भ्रामक सूचनाको नियमन गर्न गाह्रो हुन सक्छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अर्धचालक उत्पादन र साइबर सुरक्षाजस्ता उन्नत प्रविधिमा नियन्त्रणले भूराजनीतिक लाभ प्रदान गर्छ, जसले प्राविधिक रूपमा अग्रणी राष्ट्रहरूमा शक्ति केन्द्रित गर्दछ । ऊर्जा राजनीति पनि आधुनिक साम्राज्यवादको प्रतिबिम्ब हो । तेल, प्राकृतिक ग्यास र नवीकरणीय ऊर्जा स्रोतमा पहुँचले गठबन्धन र द्वन्द्वलाई प्रभाव पार्छ । प्रमुख शक्तिहरूले स्रोतसम्पन्न देशहरूसँग घनिष्ठ साझेदारी स्थापना गर्दछन्, स्थिर आपूर्तिको बदलामा लगानी, सैनिक सहयोग वा कूटनीतिक समर्थन प्रदान गर्दछन् ।

चीन सँग सम्बन्धित ठूला पूर्वाधार परियोजनाहरूले आर्थिक लगानीमार्फत रणनीतिक प्रभाव कसरी विस्तार गर्न सकिन्छ भन्ने देखाउँछन् । केही बर्ष पहिला चीनले शुरु गरेको बेल्ट एन्ड रोड परियोजना पनि आधुनिक साम्राज्यवाद वा चिनियाँ साम्राज्यवादको नयाँ परिदृश्य नै हो । यस्ता परियोजनाहरूले विकासमा योगदान दिन सक्छन्, तर दीर्घकालीन वित्तीय निर्भरता र बाह्य प्रभाव पनि बढाउन सक्छन् ।

सूचना नियन्त्रण विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धामा बढ्दो महत्त्वपूर्ण बनेको छ। सञ्चार सञ्जाल, शैक्षिक आदान–प्रदान र अन्तर्राष्ट्रिय प्रसारण प्लेटफर्महरूले विश्व घटनाहरू कसरी व्याख्या गरिन्छन् भन्ने निर्धारण गर्छन् । सरकारहरूले आफ्नो सांस्कृतिक उपलब्धि, राजनीतिक प्रणाली र विकास मोडेल प्रचार गरी सौम्य शक्ति विस्तार गर्छन् । जसमा विभिन्न देशहरुलाई विभिन्न प्रकारका उपग्रहहरुको माध्यमबाट वा अन्य माध्यमबाट सुचना प्रदान गरिन्छ । छात्रवृत्ति, सांस्कृतिक संस्थान र विदेशी सहायता कार्यक्रमहरूले कूटनीतिक सम्बन्ध बलियो बनाउँदै अनुकूलता प्रस्तुत गर्दछन् । मानवअधिकार, आर्थिक नीति वा सुरक्षासम्बन्धी विश्व मुद्दाहरू कसरी परिभाषित गरिन्छन् भन्ने संघर्षले शक्ति केवल बल वा वित्तमार्फत होइन, धारणा र अर्थ निर्माणमार्फत पनि सञ्चालन हुन्छ भन्ने देखाउँछ साम्राज्यवादमा ।

विश्वव्यापी असमानताको निरन्तरता साम्राज्यवादी प्रणालीको दीर्घकालीन प्रभाव हो । उपनिवेशकालीन सीमाहरूले जातीय र सांस्कृतिक यथार्थलाई बेवास्ता गरे, जसले उत्तर–उपनिवेशीय राष्ट्रहरूमा आन्तरिक तनाव निम्त्यायो । साम्राज्य केन्द्रका लागि स्रोत दोहन गर्न बनाइएका आर्थिक संरचनाले धेरै क्षेत्रलाई सीमित निर्यातमा निर्भर बनायो । स्वतन्त्रतापछि दशकौँ बितिसक्दा पनि पूर्वाधार अभाव, शैक्षिक असमानता र संस्थागत कमजोरीहरू उपनिवेशकालीन विरासतसँग जोडिएका छन् । आन्तरिक शासन र नीति महत्वपूर्ण भए पनि ऐतिहासिक दोहनका ढाँचाले आजको धन वितरण र व्यापार सम्बन्धलाई निरन्तर प्रभावित गरिरहेका छन् जसको शिकार बनिरहेका देशहरुमा भारत, इन्डोनेसिया, ब्राजिल र अफ्रिकी देशहरु पर्दछन् । सीमित औद्योगिक राष्ट्रहरूको समूहले पूँजी, प्रविधि र निर्णय–निर्माण शक्तिमा असमान नियन्त्रण राखिरहेको अवस्था हो र छ साम्राज्यवादमा ।

तर आधुनिक विश्व केवल साम्राज्यवादी प्रभावको निष्क्रिय स्वीकृतिमा सीमित छैन । क्षेत्रीय संगठन जस्तै ब्रिक्स, एस.सि.ओ. गोलोवल साउथ आदि उदाउँदा अर्थतन्त्र जस्तै चीन, भारत, ब्राजील आदि र सामाजिक आन्दोलनहरूले स्थापित पदानुक्रमलाई चुनौती दिइरहेका छन् । देशहरूले परम्परागत शक्ति केन्द्रमाथिको निर्भरता घटाउन व्यापार साझेदारी विविधीकरण र क्षेत्रीय सहकार्य सुदृढ गर्न खोजिरहेका छन् । डिजिटल सञ्चारले अन्तर्राष्ट्रिय सक्रियता सम्भव बनाएको छ, जसले नागरिकहरूलाई आन्तरिक अभिजात वर्ग र बाह्य हस्तक्षेप दुवैमाथि प्रश्न उठाउन सक्षम बनाउँछ तर जसको लाठी उसको भैसीँ भन्ने साम्राज्यवादी अभिव्यक्ती अनि न्यायपूर्ण होइन् कि । न्यायपूर्ण व्यापार, जलवायु न्याय अन्तरदेशिय सम्बन्ध र समतामूलक विकासबारेका बहसहरूले सन्तुलित विश्व व्यवस्थाको माग व्यक्त गर्छन् र यो अवधारण विकासका लागि विश्व स्तरको समान हक र अधिकार राख्ने एक संस्थाको आवश्कता छ । यसरी आधुनिक विश्वमा साम्राज्यवाद कुनै एकल घटना होइन, बरु विश्वीकरणमा गाँसिएको असमान सम्बन्धहरूको जालो हो स्पष्ट रुपमा साम्राज्यवाद दुई प्रकारमा देखिएको छ म र मेरो अनि त र तेरो । यो केवल भू–भाग विजयमार्फत होइन, बजार, संस्था, प्रविधि र सांस्कृतिक प्रणालीमार्फत सञ्चालन भएको छ । विश्वीकरणले पारस्परिक निर्भरता सिर्जना गरे पनि ती सम्बन्धहरू प्रायः समान छैनन् । धनी राष्ट्र र शक्तिशाली कम्पनीहरूसँग नियम निर्माण, आर्थिक झट्का सामना र विश्व परिणाम प्रभावित गर्ने बढी क्षमता हुन्छ त्यो प्रभाव कमजोरहरुमा यो वा त्यो माध्यमबाट पार्नु नै साम्राज्यवाद हो ।

आधुनिक साम्राज्यवाद बुझ्न यसको ऐतिहासिक निरन्तरता र नयाँ रूपान्तरण दुवैलाई स्वीकार गर्नुपर्छ । प्रत्यक्ष उपनिवेश प्रशासन प्रायः समाप्त भइसके पनि त्यसका विरासतहरू आर्थिक ढाँचा, राजनीतिक समरेखण र सांस्कृतिक पदानुक्रममा अझै देखिन्छन् । उपकरणहरू परिवर्तन भएका छन्, तर रणनीतिक लाभ र विश्वव्यापी प्रभावको खोजी अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा निरन्तर सक्रिय छ । प्राविधिक नवप्रवर्तन, जनसांख्यिकीय परिवर्तन र वातावरणीय चुनौतीहरूले विश्व शक्ति संरचनालाई पुनःआकार दिइरहेका छन् र यो प्रक्रिया निरन्तर चलिरहनछ पनि । उदाउँदा अर्थतन्त्रहरूले अन्तर्राष्ट्रिय संस्थामा बढी प्रतिनिधित्वको माग गरिरहेका छन् पनि यो पनि एक प्रकारको साम्राज्यवाद नै हो भने हामी जस्तो मुलुकको नागरिकले नेपाललाई ग्रेटर नेपाल भन्नु पनि आधुनिक साम्राज्यवादको एक प्रकार हो कि । नागरिकहरूले विश्वभर पारदर्शिता, जवाफदेहिता र न्यायको माग गरिरहेका छन् त्यो सत्य हो सत्यको जित हुन्छ त्यो पनि सत्य हो । विश्व व्यवस्था समानतामूलक दिशातर्फ अघि बढ्छ कि नयाँ प्रकारको प्रभुत्व पुनःउत्पादन हुन्छ भन्ने कुरा राजनीतिक निर्णय र सामूहिक कार्यमा निर्भर रहनेछ । साम्राज्यवाद अन्त कतै खोज्न जानु पर्दैन व्यक्तिको जन्म देखि मृत्यु प्रयन्त साम्राज्यवाद हावी छ आधुनिक विश्वमा ।

जय नेपाल । जय जगत् ।।