भुवनेश्वर, ओडिशास्थित जतिन दास सेन्टर अफ आर्ट को डिजाइन अनुभव

लाल बहादुर नेपाली

परिचय
कला र वास्तुकला मानव सभ्यताको दुई अत्यन्त संवेदनशील र प्रभावशाली अभिव्यक्तिहरू हुन् । जब यी दुई क्षेत्र एक–अर्कासँग संवाद गर्छन्, तब केवल भवन मात्र होइन, एउटा सांस्कृतिक चेतना र सामाजिक स्मृति निर्माण हुन्छ । भारतको ओडिशा राज्यको ऐतिहासिक शहर भुवनेश्वरमा अवस्थित जतिन दास सेन्टर अफ आर्ट यस्तै एउटा उदाहरण हो, जहाँ कलात्मक दृष्टि र स्थापत्य सोचको समन्वय देख्न पाइन्छ । यो केन्द्र प्रसिद्ध भारतीय कलाकार जतिन दासको कला, जीवनदर्शन र सामाजिक प्रतिबद्धताको प्रतिनिधि संस्था हो, जसको डिजाइन समकालीन भारतीय वास्तुकलाको संवेदनशील दृष्टिकोणलाई प्रतिबिम्बित गर्छ ।

भारतको पश्चिममा पर्ने ओडिसा राज्यको भुवनेश्वर बारीपाडामा सन् ०२ डिसेम्बर १९४१ मा जन्मनु भएका तथा भारतको बम्वई वा हालको मुम्बई शहरको नामले चिनिने जे जे स्कुल अफ आर्ट, वा (बम्बई कला केन्द«) बाट कला क्षेत्रमा ग्राजुएसन गरि नयाँ दिल्लीमा कला केन्द«को स्थापना गरि बस्नु भएका जतिन दास सँग सन् २०१३ मा दिल्लीमा भेट भए लगतै उहा प्रति नै पहिलो कविता लेखे त्यस्तो भद« कलाकार र सालिन मान्छे सँग उहाँ को अफिसमा सँगै बसेर खाना खाने अवसर प्राप्त भयो । जतिन दास सेन्टर अफ आर्टको डिजाइन अवधारणा, स्थानिक सन्दर्भ, स्थापत्य संरचना, सामग्री प्रयोग, अन्तरिक्ष संगठन, प्रकाश–हावा व्यवस्थापन, सांस्कृतिक अर्थ र सामाजिक प्रभावको विस्तृत विश्लेषण प्रस्तुत गर्नका लागी त्यहाँ एक कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो जतिन दास सँग भेट हुन्छ भन्ने मलाई त्यो मलाई थाहा थिएन तर म कम्पनीको प्रोडक्सन म्यानेजरको रुपमा त्यहाँ गएको थिए र कला उत्पादन लाई कसरी दिर्घकालिन बनाउने भन्ने मेरो योजना नै अन्तिम भयो जसले गर्दा अन्य सँग छोटो समयमा नै मलाई परिचित बनायो ।

कला संरक्षणको भवनलाई केवल भौतिक संरचनाका रूपमा होइन, कला, संस्कृति र समाजलाई जोड्ने एक जीवित माध्यमका रूपमा बुझ्नु पर्छ भन्ने धारणाको विकासका साथ स्थापना गरिएको कला केन्द«लाई कला जोगाउनका लागी आवश्यक पर्ने विभिन्न आधुनिक प्रविधिको प्रयोग माथीको पहिलो अनुसन्धान शुरु गर्ने योजना सहित हामी काममा लाग्यौ । यस पछिको ऐतिहासिक कागजातहरु प्रकाशनका लागी भारतिय प्रज्ञा प्रतिष्ठानको अनुमति मा मेरो आफ्नो किताबमा प्रकाशन गर्ने बाचा गर्दछु ।

भुवनेश्वर–ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सन्दर्भः

भुवनेश्वरलाई “मन्दिरहरूको शहर” भनेर चिनिन्छ । यहाँको भूमि हजारौँ वर्ष पुरानो धार्मिक, सांस्कृतिक र स्थापत्य परम्पराको साक्षी हो । लिंगराज मन्दिरदेखि खण्डगिरि–उदयगिरिका गुफासम्म फैलिएको यो क्षेत्र भारतीय उपमहाद्वीपको गहिरो ऐतिहासिक चेतनासँग गाँसिएको छ । यस्तै सांस्कृतिक घनत्व भएको स्थानमा कला केन्द्र निर्माण गर्नु आफैँमा चुनौतीपूर्ण कार्य हो ।

जतिन दास सेन्टर अफ आर्टको डिजाइनले यस ऐतिहासिक पृष्ठभूमिलाई नकार्दैन बरु त्यससँग संवाद गर्छ । भवनको स्वरूप, उचाइ, खुलापन र स्थलसँगको सम्बन्धले वरपरको ऐतिहासिक परिवेशलाई सम्मान गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ । यस अर्थमा, यो केन्द्र कुनै अलग्गै थोप्ला जस्तो होइन, बरु भुवनेश्वरको सांस्कृतिक भू–दृश्यमा प्राकृतिक रूपमा मिसिएको संरचना हो ।

जतिन दास र कला केन्द्रको अवधारणाः

जतिन दास केवल चित्रकार मात्र होइनन् उनी लेखक, शिक्षक, मूर्तिकार र सांस्कृतिक अभियन्ता पनि हुन् । उनको जीवनको मूल दर्शन भनेकै कला समाजबाट टाढा होइन, समाजकै भित्री जीवनसँग जोडिएको हुनुपर्छ भन्ने हो । यही सोचबाट प्रेरित भएर जतिन दास सेन्टर अफ आर्टको परिकल्पना गरिएको हो ।

यो केन्द्र केवल चित्र प्रदर्शनीका लागि सीमित छैन । यसमा कार्यशाला, कलाकार आवास, अभिलेखालय, पुस्तकालय, संवाद कार्यक्रम र शैक्षिक गतिविधिहरूको व्यवस्था गरिएको छ। त्यसैले यसको डिजाइन पनि केवल “ग्यालरी” केन्द्रित नभई बहुकार्यात्मक, लचिलो र समावेशी हुन आवश्यक थियो ।

स्थल योजना र समग्र मास्टरप्लानः

जतिन दास सेन्टर अफ आर्टको मास्टरप्लान स्थलको प्राकृतिक स्वरूपसँग गहिरो सम्बन्ध राख्दछ । समथर जमिनमा जबर्जस्ती ठूला संरचना राख्नुको सट्टा, भवनका विभिन्न खण्डहरूलाई मानव मापनअनुसार विभाजन गरिएको छ । यसले भवनलाई भारी र दमनकारी हुनबाट जोगाएको छ ।

भवनका ब्लकहरू आपसमा खुला प्रांगण, आँगन र गल्लीजस्ता स्थानमार्फत जोडिएका छन् । यी स्थानहरू केवल आवागमनका लागि मात्र होइनन् यिनले अनौपचारिक संवाद, विश्राम र आत्मचिन्तनका अवसर पनि प्रदान गर्छन् । यसरी मास्टरप्लानले भारतीय परम्परागत वास्तुकलामा देखिने “आँगन संस्कृति”लाई आधुनिक भाषामा पुनःस्थापित गरेको छ ।

स्थापत्य स्वरूप र रूपात्मक अभिव्यक्तिः

जतिन दास सेन्टर अफ आर्टको स्थापत्य स्वरूप अत्यधिक सजावटी छैन । यसको सौन्दर्य सरलता, अनुपात र प्रकाश–छाँयाको खेलमा निहित छा। ठोस पर्खालहरू, गहिरा छायाँ दिने छज्जा, साना–ठूला खुला भागहरू र समतल तथा ढल्केका सतहहरूले भवनलाई मूर्तिकला जस्तै अनुभूति दिन्छन् ।

यो स्वरूप ओडिशाको परम्परागत ढुंगाका मन्दिरहरूसँग प्रत्यक्ष नक्कल नगरी, तिनको स्थायित्व, गम्भीरता र कालातीतपनबाट प्रेरित देखिन्छ । यसले केन्द्रलाई न त पूर्ण रूपमा परम्परागत बनाउँछ, न त अत्यधिक आधुनिक बरु दुवैको बीचमा सन्तुलित स्थानमा राख्दछ । जसले त्यहाँको मध्यम खालको जन प्रतिनिधित्व गरि स्थानियहरुको सिप र कलाको संरक्षणमा सहयोग पुराँउदछ ।

सामग्री प्रयोग र संरचनात्मक सोचः

कुनै पनि कला केन्द्रमा प्रयोग हुने सामग्रीले त्यहाँको वातावरणलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्दछ । जतिन दास सेन्टर अफ आर्टमा प्रयोग गरिएका सामग्रीहरू टिकाउ, स्थानीय सन्दर्भसँग मेल खाने र दीर्घकालीन उपयोगका लागि उपयुक्त छन् । कंक्रिट, ढुंगा, इँटा र प्लास्टरजस्ता सामग्रीहरू संयमित रूपमा प्रयोग गरिएको देखिन्छ र छन् पनि किनकी यी सामाग्रीले स्थानियहरु लाई स्रोत र साधनको पहिचान र परिचालनमा सहयोग पुराएको छ र थियो ।

सामग्रीको प्राकृतिक बनावटलाई लुकाउने प्रयास गरिएको छैन । बरु त्यसलाई खुला रूपमा देखाएर सत्यता को सिद्धान्तलाई आत्मसात् गरिएको छ । यसले भवनलाई समयसँगै परिपक्व हुँदै जाने गुण प्रदान गर्छ, जहाँ मौसमको प्रभावले सतहहरूमा थप गहिराइ ल्याउँछ । किनभने प्राचिन सामागी बाट बनेका भवनहरु प्राय दीर्घकालीन समय सम्म रहेको पाइन्छ उधारहणका लागी हामीले पुरी र लिंग राजाको मन्दिर बाट नमुना लिएका थियौ ।

स्पेसको कार्यात्मक संगठन र कार्यात्मक विभाजनः

भवनको आन्तरिक संगठन अत्यन्त सोचविचार गरेर गरिएको छ । सार्वजनिक क्षेत्र, अर्ध–सार्वजनिक क्षेत्र र निजी÷प्रशासनिक क्षेत्रहरू स्पष्ट रूपमा छुट्याइएका छन्, तर ती बीच कठोर विभाजन छैन । यसले प्रयोगकर्तालाई सहज रूपमा एक क्षेत्रबाट अर्को क्षेत्रमा प्रवेश गर्न सहयोग पु¥याउँछ ।

प्रदर्शनी हलहरू शान्त र नियन्त्रित प्रकाशयुक्त छन्, जहाँ कलाकृतिले मुख्य भूमिका खेल्छ । कार्यशाला र शैक्षिक क्षेत्रहरू बढी खुला र अनौपचारिक छन्, जसले सिर्जनात्मक ऊर्जा प्रवाह गर्न सहयोग गर्छ । यसरी स्पेस क्षेत्रले कला हेर्ने र कला बनाउने दुवै प्रक्रियालाई समान महत्व दिएको छ ।

प्रकाश, हावा र जलवायु प्रतिक्रियाः

ओडिशाको जलवायु तातो र आद्र्रता युक्त छ । यस्तो अवस्थामा भवन डिजाइन गर्दा प्राकृतिक हावा र प्रकाशको उपयोग अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । जतिन दास सेन्टर अफ आर्टमा गहिरा छज्जा, आंशिक खुला गल्ली, आँगन र नियन्त्रित खुला भागहरू प्रयोग गरेर प्रत्यक्ष घामबाट सुरक्षा गरिएको छ ।

प्राकृतिक प्रकाशलाई छानेर भित्र ल्याइने व्यवस्था गरिएको छ, जसले कलाकृतिलाई क्षति नपु¥याई पर्याप्त उज्यालो दिन्छ । हावाको प्राकृतिक प्रवाहका लागि खुला–बन्द संरचनाको सन्तुलन मिलाइएको छ । यसले यान्त्रिक वातानुकूलनमा निर्भरता घटाएर दिगोपनलाई बल दिन्छ ।

अनुभवात्मक यात्राः

यो केन्द्रको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको आगन्तुकले अनुभव गर्ने स्थानिक यात्रा हो । प्रवेशद्वारदेखि प्रदर्शनी हल, आँगन, गल्ली र खुला स्थान हुँदै अघि बढ्दा आगन्तुकले विभिन्न स्तरका अनुभूति प्राप्त गर्दछन् भन्ने हेतुका साथ बनाइएको हो । कहिले संकुचित, कहिले खुला कहिले उज्यालो, कहिले छायाँ—यिनै उतार–चढावले भ्रमणलाई स्मरणीय बनाउँछन् । र जतिन दासको कलाले त्यहाँ पुग्ने जो कोही पनि लालायित त अवश्य हुन्छ नै । यो क्षेत्रको यात्रा केवल दृश्यात्मक मात्र होइन, मानसिक पनि मनोरम पनि हो । भवनले आगन्तुकलाई बिस्तारै बाहिरी संसारबाट अलग गरेर कला र आत्मचिन्तनको वातावरणमा प्रवेश गराउँदछ । यस अर्थमा, वास्तुकला स्वयं अनुभवको माध्यम बनेको छ ।

सामाजिक र शैक्षिक भूमिकाः

जतिन दास सेन्टर अफ आर्टको महत्व यसको भवनमा मात्र सीमित छैन । यो केन्द्र स्थानीय कलाकार, विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता र सर्वसाधारणका लागि सांस्कृतिक भेटघाटको स्थल हो । यहाँ आयोजना हुने कार्यशाला, प्रदर्शनी र संवाद कार्यक्रमहरूले कला र समाजबीचको दूरी घटाउँछन् ।

डिजाइनले यस सामाजिक भूमिकालाई समर्थन गर्दछ । खुला स्थानहरू, बहुउद्देश्यीय हल र सहज पहुँचले केन्द्रलाई सबैका लागि स्वागतयोग्य बनाएको छ । यसरी वास्तुकलाले सामाजिक समावेशीतालाई प्रत्यक्ष रूपमा सहयोग पु¥याएको देखिन्छ र भारतिय एकता र सामाजिक सद्भाव लाई देखाउन खोजीएको छ ।

प्रतीकात्मक अर्थ र दीर्घकालीन प्रभावः

जतिन दास सेन्टर अफ आर्ट केवल वर्तमानका लागि बनेको संरचना होइन । यसको डिजाइनमा भविष्यप्रतिको सोच स्पष्ट देखिन्छ र देखाइएको छ । समयसँगै यसले नयाँ कार्यक्रम, नयाँ कलाकार र नयाँ विचारहरूलाई समेट्न सक्ने लचिलोपन राख्दछ । हरेक वर्ष लाग्ने फिल्म फेस्टिभलले कला र संस्कृतीको संरक्षणमा भुमिका खेलेको छ । प्रतीकात्मक रूपमा, यो केन्द्रले कला, शिक्षा र समाजबीचको पुलको काम गरको छ । भुवनेश्वरजस्तो ऐतिहासिक शहरमा यसले समकालीन सांस्कृतिक पहिचान थप्ने भूमिका खेल्दछ ।

दीर्घकालीन रूपमा, यो केन्द्र ओडिशा र भारतको कला–संस्कृतिको सन्दर्भमा एउटा महत्वपूर्ण सन्दर्भ बिन्दु बन्न सक्दछ भन्ने आशाका साथ यो केन्द« स्थापना गरिएको हो र त्यो बेलाको भारतिय कला केन्द«को निणर््ाय भएको थियो । जतिन दास सेन्टर अफ आर्टको डिजाइन एक संवेदनशील, सन्तुलित र अर्थपूर्ण स्थापत्य प्रयास हो। यसले स्थान, इतिहास, जलवायु, कला र समाजलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने काम गरेको छ। भवनले आफूलाई अगाडि राख्दैन; बरु कला र मानिसलाई केन्द्रमा राख्दछ ।

यही गुणले यसलाई सफल बनाउँछ । यस केन्द्रको वास्तुकलाले देखाउँछ कि जब डिजाइन मानव अनुभव, सांस्कृतिक चेतना र दिगोपनप्रति जिम्मेवार हुन्छ, तब भवन केवल संरचना नभई जीवित सांस्कृतिक सम्पदा बन्छ । जतिन दास सेन्टर अफ आर्ट त्यसैको एउटा सशक्त उदाहरण हो, जसले कला, कलाकारको मान, सम्मान र प्रतिष्ठाको प्रतिकको रुपमा काम गरेको छ ।

डिजाइनर तथा प्रोडुसर–एल.बि. रेड
जय कला ।। जय कलाकार ।।।

Mail: lbn445@gmail.com