निर्वाचन र स्वतन्त्र भोट किन ?

लाल बहादुर नेपाली

सन् २०१४ मा भारतको वाराणसीमा बस्ने र निर्वाचनको अनुभव गर्ने मौका मिल्यो जसमा मोदी लहर चलेको थियो वा मोदी ब्रान्ड शुरु भएको वर्ष । निर्वाचनमा मतको स्वतन्त्रता लोकतान्त्रिक समाजको सबैभन्दा आधारभूत स्तम्भहरूमध्ये एक हो । यसले प्रत्येक योग्य नागरिकलाई डर, दबाब वा हस्तक्षेप बिना आफ्नै इच्छा, विवेक र निर्णयअनुसार आफ्ना प्रतिनिधि र नेताहरू छनोट गर्ने अधिकारलाई प्रतिनिधित्व गर्छ । यो स्वतन्त्रता केवल औपचारिक प्रक्रियामात्र होइन, बरु राजनीतिक समानता, मानवीय गरिमा र जनसत्ता (लोकसार्वभौमिकता) को शक्तिशाली अभिव्यक्ति हाृ ।

जब मानिसहरू स्वतन्त्र रूपमा मतदान गर्न सक्छन्, उनीहरू आफ्ना राष्ट्रको वर्तमान र भविष्य निर्माणमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुन्छन् र शासन व्यवस्थालाई अधिकारद्वारा थोपारिएको प्रणालीबाट जनताको सामूहिक आवाजद्वारा निर्देशित प्रणालीमा रूपान्तरण गर्छन् भारतिय लोकतन्त्र पनि त्यस्तो अनुभव गरिन र गरिएको छैन् बरु हरेक समाजमा व्यक्तिगत लाभका आधारमा भोट दिने चलन, दाना पानीको पुर्ति र आर्थीलाभका आधारहरु अनुभव गरियो जसको असर नेपालमा पनि परेको किनकी भारतिय भुराजनितिले नेपालमा पनि असर पर्ने कुरा तथ्य हो ।

यो सन्र्दभमा, मतको स्वतन्त्रताले प्रत्येक नागरिकलाई गोप्य र स्वतन्त्र रूपमा मत हाल्ने अधिकार दिन्छ तर किनेको मत कहिल्यै पनि गोप्य होइन् दिल्ली नगर निगमको चुनावमा केजरीवालज जति भ्रष्टचार विरोधी भए पनि म आफैले भोट बेचेको र किनेको देखेको हो । यहाँ पनि गोपनीयता अत्यन्त आवश्यक हुन्छ, किनकि यसले मतदातालाई धम्की, जबरजस्ती वा बदला लिनेजस्ता कार्यबाट जोगाउँछ तर गलत प्रयोग छ भारतमा मात्र होइन् नेपालमा पनि । यदि व्यक्तिहरूले आफ्नो छनोटका कारण दण्ड वा सामाजिक परिणामको डर गर्नुपरेमा मतदान साँचो सहभागिता नभई बाध्यताको कार्य बन्छ । साँचो निर्वाचन स्वतन्त्रताले मतदातालाई आफ्ना हित र मूल्यहरूलाई सबैभन्दा राम्रोसँग प्रतिनिधित्व गर्ने उम्मेदवार वा दललाई समर्थन गर्ने अवसर दिन्छ, चाहे ती छनोट परिवारका सदस्य, रोजगारदाता, समुदायका अगुवा वा राज्यकै विचारभन्दा फरक किन नहुन्। यस अर्थमा, मतको स्वतन्त्रताले व्यक्तिगत स्वायत्तताको रक्षा गर्छ र राजनीतिक शक्ति अन्ततः जनताकै हातमा हुन्छ भन्ने सिद्धान्तलाई बलियो बनाउँछ ।

मतदान स्वतन्त्रताका लागि गरिएको ऐतिहासिक संघर्षले यो अधिकार कति मूल्यवान् र कठिनाइका साथ प्राप्त भएको हो भन्ने देखाउँछ । धेरै समाजहरूमा कुनै समय सम्पत्तिको स्वामित्व, लिङ्ग, जाति, धर्म वा सामाजिक हैसियतका आधारमा जनसंख्याको ठूलो हिस्सा निर्वाचनबाट वञ्चित गरिएको थियो तर त्यो समुदाय लाई नै किन्ने र त्यहाँका नेताको हातम भोटर कार्ड जान्छ । समयक्रममा राजनीतिक सुधार र सामाजिक न्यायका आन्दोलनहरूले यी अवरोधहरूलाई चुनौती दिए र वैधता दाबी गर्ने सरकार सबै नागरिकको प्रतिनिधि हुनुपर्छ, केही विशेषाधिकारप्राप्त व्यक्तिको मात्र होइन भन्ने तर्क अघि सारियो जुन अवको नेपालमा आउने राजनैतिक पर्व हो । मतदान अधिकारको क्रमिक विस्तार समावेशी लोकतन्त्रतर्फको महत्वपूर्ण कदम बन्छ, तर यसले पुराना र नयाँ दुवै प्रकारका दमनबाट निर्वाचन स्वतन्त्रताको निरन्तर संरक्षण आवश्यक छ भन्ने कुरा पनि मनन गर्नुपर्छ ।

मतको स्वतन्त्रता स्वतन्त्र र निष्पक्ष निर्वाचनको अवधारणासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ । यदि मतदातालाई भ्रममा पारिन्छ, गलत जानकारी दिइन्छ वा कुनै निश्चित तरिकाले मतदान गर्न बाध्य पारिन्छ भने त्यस्तो निर्वाचनलाई लोकतान्त्रिक मान्न सकिँदैन जसको उदाहरण मैलै दिइसके । निष्पक्ष निर्वाचनका लागि मतपत्रमा समान पहुँच, निष्पक्ष प्रशासन, पारदर्शी प्रक्रिया र मतको सही गणना आवश्यक हुन्छ । साथै, राजनीतिक प्रतिस्पर्धा समान आधारमा हुनुपर्छ, जहाँ दल र उम्मेदवारहरूले अनुचित लाभ वा प्रतिबन्ध बिना आफ्ना विचार प्रस्तुत गर्न सकून् । यी सर्तहरू पूरा हुँदा निर्वाचन उत्तरदायित्वको अर्थपूर्ण माध्यम बन्छ, जसले नागरिकलाई राम्रो शासनलाई पुरस्कृत गर्ने वा शान्तिपूर्ण तरिकाले परिवर्तनको माग गर्ने अवसर दिन्छ ।

मतको स्वतन्त्रतामाथि पर्ने सबैभन्दा ठूलो खतरामध्ये एक जबरजस्ती हो, जसले विभिन्न रूप लिन सक्छ जस्तै नेपालको जनमतसंग्रह २०३७ । केही अवस्थामा, मतदाताले कुनै विशेष उम्मेदवार वा दललाई समर्थन नगरेमा हिंसाको धम्की, रोजगारी गुम्ने डर वा सार्वजनिक सेवाबाट वञ्चित हुने अवस्था भोग्न सक्छन् । अन्य अवस्थामा, जबरजस्ती अझ सूक्ष्म हुन सक्छ, जसमा सामाजिक दबाब, गलत सूचना वा प्रभावशाली व्यक्तिहरूले अधिकारको दुरुपयोग गर्ने कार्य समावेश हुन्छ । शारीरिक बल प्रयोग नभए पनि मनोवैज्ञानिक दबाबले मतदातालाई बाध्य वा डराएर आफ्नो वास्तविक प्राथमिकता व्यक्त गर्न नदिने अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ । त्यसैले निर्वाचन स्वतन्त्रताको संरक्षणका लागि कडा कानुनी सुरक्षा, प्रभावकारी कार्यान्वयन र व्यक्तिगत छनोटको सम्मान गर्ने राजनीतिक संस्कृतिको आवश्यकता पर्छ ।

आर्थिक असमानताले पनि मतको स्वतन्त्रतामा प्रभाव पार्न सक्छ । जब गरिबी र परनिर्भरता व्यापक हुन्छ, मतदाताहरू पैसा, उपहार वा अल्पकालीन फाइदाका आश्वासनजस्ता प्रलोभनमार्फत मत किनबेचको शिकार बन्न सक्छन् विगतको नेपाली राजनितिमा भएका यी घटना सत्य हुन् २०८९ को चुनावमा नेपालमा देखे र देखियो । यस्ता अभ्यासहरू स्वेच्छिक जस्तो देखिए पनि यसले लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई विकृत बनाउँछ, किनकि मत राजनीतिक इच्छाको साँचो अभिव्यक्ति नभई व्यापारिक वस्तुमा परिणत हुन्छ । साँचो मत स्वतन्त्रता त्यतिबेलामात्र सम्भव हुन्छ, जब नागरिकहरूलाई आधारभूत आर्थिक सुरक्षा, शिक्षा र चेतनाद्वारा सशक्त बनाइन्छ, जसले उनीहरूलाई राजनीतिक विकल्पहरूको आलोचनात्मक मूल्याङ्कन गर्न र हेरफेरको प्रतिरोध गर्न सक्षम बनाउँछ ।

शिक्षाले मतको स्वतन्त्रता सुदृढ गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ तर अल्पविकसित मुलुकहरुमा लागु हुदैन् । शिक्षित र सचेत मतदाता राजनीतिक मुद्दा बुझ्न, उम्मेदवारका नीतिहरू मूल्याङ्कन गर्न र भ्रामक सूचनालाई चिन्न बढी सक्षम हुन्छन्। पर्याप्त नागरिक शिक्षा नहुँदा मतदाताहरू नारा, हल्ला वा भावनात्मक अपिलबाट प्रभावित हुन सक्छन्, विवेकपूर्ण बहसभन्दा होइन। यसको अर्थ सबै मतदाता विज्ञ हुनुपर्छ भन्ने होइन, तर उनीहरूसँग भरपर्दो जानकारी र सार्वजनिक छलफलमा सहभागी हुने अवसर हुनुपर्छ। सञ्चार माध्यम, विद्यालय र नागरिक समाजका संस्थाहरूले मतदातालाई स्वतन्त्र र सूचित निर्णय गर्न सहयोग गर्ने वातावरण निर्माणमा योगदान पु¥याउँछन् ।

मतको स्वतन्त्रता अभिव्यक्ति, संघ र सभाको स्वतन्त्रतासँग पनि नजिकबाट सम्बन्धित छ किनकी अवैध मत लिएर पुगेकाहरु भ्रष्ट हुन्छन् । मतदाताले राजनीतिक विचारहरूबारे छलफल गर्न, राजनीतिक दलमा आबद्ध हुन, सभासम्मेलनमा सहभागी हुन र दण्ड वा सेन्सरको डर बिना आफ्ना मत व्यक्त गर्न स्वतन्त्र हुनुपर्छ अनि मात्र लोकतन्त्रमा विश्वास गर्न सकिन्छ । यी सम्बन्धित स्वतन्त्रताहरू सीमित गरिँदा मतदान साँचो राजनीतिक सहभागिताबाट टाढिएको एक्लो कार्य मात्र बन्छ। लोकतन्त्र त्यतिबेला फस्टाउँछ, जब निर्वाचन खुला संवाद र सामूहिक निर्णय प्रक्रियाको व्यापक प्रणालीको हिस्सा हुन्छ, पूर्वनिर्धारित नतिजासहितको प्रतीकात्मक कर्मकाण्ड मात्र होइन ।

विश्वका धेरै भागमा प्रविधिको प्रगतिले मत स्वतन्त्रताका लागि अवसर र चुनौती दुवै प्रस्तुत गरेको छ इभिएम प्रणाली हाम्रो छिमेकमा । एकातिर, प्रविधिले मतदाता दर्ता सुधार गर्न, पहुँच बढाउन र निर्वाचन प्रशासनमा पारदर्शिता वृद्धि गर्न सक्छ । अर्कोतिर, यसलाई गलत सूचना फैलाउन, जनमत हेरफेर गर्न वा निर्वाचन प्रक्रियामा हस्तक्षेप गर्न पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ । डिजिटल प्लेटफर्मको दुरुपयोग गरेर मतदातालाई झुटो वा विभाजनकारी सामग्रीमार्फत लक्षित गर्नु व्यक्तिहरूको सूचित र स्वतन्त्र निर्णय गर्ने क्षमतामाथि खतरा हो। त्यसैले डिजिटल युगमा मतको स्वतन्त्रताको संरक्षणका लागि सतर्कता, नैतिक मापदण्ड र सरकार, प्रविधि कम्पनी तथा नागरिकबीच सहकार्य आवश्यक पर्छ जुन अहिलेको नेपालको निर्वाचनमा आवश्यक छ ।

मतको स्वतन्त्रताको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष समावेशिता हो । अपाङ्गता, भाषा, भूगोल वा सामाजिक बहिष्करणका कारण केही समूहले सहभागितामा अवरोध भोग्दा लोकतन्त्र कमजोर बन्छ । पहुँचयोग्य मतदान केन्द्र सुनिश्चित गर्नु, विभिन्न आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्नु र दुर्गम वा वञ्चित समुदायसम्म पुग्नु साँचो निर्वाचन स्वतन्त्रताका लागि आवश्यक कदमहरू हुन् । जब प्रत्येक योग्य नागरिकसँग मतदान गर्ने वास्तविक अवसर हुन्छ, निर्वाचनले समाजको विविधतालाई अझ सही रूपमा प्रतिबिम्बित गर्छ र नतिजाले बढी वैधता प्राप्त गर्छ जुन अवको नेपालको निर्वाचनमा परिक्षणको विन्दुमा छ ।

निर्वाचनमा मतको स्वतन्त्रता लोकतन्त्रको मुटु हो यसमा दुई मत छैन । यसले नागरिकहरूको समानतालाई पुष्टि गर्छ, व्यक्तिहरूलाई आफ्ना सामूहिक भाग्य निर्माण गर्न सशक्त बनाउँछ र राजनीतिक मतभेद समाधान गर्ने शान्तिपूर्ण माध्यम प्रदान गर्छ। धेरै समाजहरूमा मतदान अधिकार विस्तार र सुदृढ गरिएको भए पनि यो अझै जबरजस्ती, असमानता, गलत सूचना र शक्ति दुरुपयोगबाट जोखिममा छ । यस स्वतन्त्रताको संरक्षणका लागि कानुनी सुरक्षा र निष्पक्ष संस्थामात्र होइन, शिक्षा, आर्थिक न्याय र व्यक्तिगत छनोटप्रति सम्मानको संस्कृतिको पनि आवश्यकता पर्छ । जब मानिसहरू साँच्चिकै स्वतन्त्र रूपमा मतदान गर्न सक्छन्, निर्वाचन शक्ति प्राप्त गर्ने प्रतिस्पर्धामात्र नभई साझा जिम्मेवारी र उज्यालो भविष्यप्रतिको आशाको अभिव्यक्ति बन्छ । आशा गरौँ ।
जय निर्वाचन । जय नेपाल ।।

Facebook: L.B. Red/mail: lbn445@gmail.com