आधुनिक वास्तुकलाका प्राचिन आधारहरुमा पश्चिमी शैलीको आक्रमण र नेपालमा प्रयोग

लाल बहादुर नेपाली

वास्तुकला मानव सभ्यताको जीवित अभिलेख हो, नेपाली वास्तुकला कलात्मक सौन्दर्य र व्यवहारिक आवश्यकताको अद्वितीय संयोजन हो । भारत, तिब्बत र चीनलाई जोड्ने व्यापारिक मार्गहरूको बीचमा अवस्थित भएकाले नेपाली वास्तुकलामा यी सांस्कृतिक केन्द्रहरूको प्रभाव स्पष्ट रूपमा झल्किन्छ । यसले कुनै समाजका मूल्य, विश्वास, प्रविधि, सामाजिक संरचना तथा ऐतिहासिक अनुभवहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्छ ।

पूर्वीय तथा नेपाली वास्तुकला धर्म, जलवायु, भूगोल र परम्परागत शिल्पकला जस्ता तत्वहरूद्वारा निर्देशित हुँदै शताब्दीौँको लामो समयक्रममा विकसित भएका गहिरा सांस्कृतिक अभिव्यक्तिहरू हुन् । अर्कोतर्फ, पश्चिमी वास्तुकला औद्योगिकीकरण, वैज्ञानिक प्रगति, औपनिवेशिक विस्तार र आधुनिक शहरी योजना जस्ता फरक ऐतिहासिक परिस्थितिहरूबाट विकसित भयो । जब पश्चिमी समाजहरू नेपालसहितका पूर्वीय क्षेत्रहरूसँग सम्पर्कमा आए, तब तिनका वास्तुकला सम्बन्धी अवधारणाहरू अलग–अलग रहेनन् ।

बरु ती क्रमशः एक–अर्कामा मिसिए, अन्तरक्रिया गरे र स्थानीय परम्परासँग एकाकार भए । यो ओभरल्याप युग हो । कुनै एकपटक भएको घटना नभई अनुकूलन, अनुकरण, प्रतिरोध र सिर्जनात्मक समायोजन समेटिएको दीर्घ र जटिल प्रक्रिया थियो जसकमा जनसंख्याको स्थानान्त्ररण, विश्व शक्तिहरुको प्रत्यक्ष हात रहेको छ । यसको परिणामस्वरूप पश्चिमी स्वरूप, सामग्री र योजना सिद्धान्तहरू पूर्वीय दर्शन र नेपाली सांस्कृतिक पहिचानसँग सहअस्तित्वमा रहेको तहबद्ध वास्तुकलात्मक परिदृश्य विकसित भयो । तर मध्यपश्चिममा रहेको शैली पनि प्रमुख शक्तिका रुपमा रहेको इतिहास हो ।

पूर्वीय वास्तुकला सधैं अध्यात्म र दर्शनसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको रहँदै आएको छ । वास्तुकला भित्र पुजन (धर्म अनुसार र जाती अनुसारको प्रणालीको विकास प्रमुख आधार हुन् ।), भण्डारनहरु, कला, शैलीको प्रयोग, आधार मानिएका प्रचलनहरु र परम्परामा आधारित शैलीहरुको दर्पणहरु पनि देखिन्छ । धेरै पूर्वीय समाजहरूमा भवनहरू केवल आश्रयस्थल वा कार्यात्मक संरचना मात्र नभई ब्रह्माण्डका प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्व मानिन्थे। हिन्दू, बौद्ध तथा अन्य पूर्वीय दर्शनहरूले वास्तुकलाको डिजाइनलाई मार्गदर्शन गर्दै मानव, प्रकृति र ब्रह्माण्डबीचको सामञ्जस्य सुनिश्चित गर्थे । दिशा, अनुपात, ज्यामिति र स्थानिक श्रेणीलाई पवित्र तत्वका रूपमा हेरिन्थ्यो । मन्दिर, गुम्बा, दरबार र घरहरू ढोकाको स्थानदेखि छानाको उचाइसम्म सबै कुरा नियन्त्रित गर्ने परम्परागत नियमअनुसार निर्माण गरिन्थे । वास्तुकलालाई केवल प्राविधिक कार्य नभई नैतिक र आध्यात्मिक दायित्वका रूपमा बुझिन्थ्यो । यस दृष्टिकोणले अर्थपूर्ण, जलवायुअनुकूल र सांस्कृतिक रूपमा विशिष्ट भवनहरूको सिर्जना ग¥यो ।

नेपाली वास्तुकला यस व्यापक पूर्वीय परम्पराको एक विशिष्ट अङ्ग हो । हिमाली वातावरण तथा हिन्दू–बौद्ध विश्वासको सशक्त मिश्रणबाट प्रभावित नेपाली वास्तुकलाले विश्वभर प्रशंसित अद्वितीय रूपहरू विकास गरेको छ तर पनि नेपालमा युरोपेली वास्तुकलाको पहिलो महत्वपूर्ण प्रभाव राणा शासनकाल (वि.सं. १९०३–२००७ ÷ सन् १८४६–१९५१) मा देखाप¥यो । विशेषगरी नियो–क्लासिकल शैलीको प्रयोग सिंहदरबार, काइजर पुस्तकालय तथा घण्टाघर (लन्डनको बिग बेनबाट प्रेरित घडी टावर) जस्ता भव्य दरबार तथा संरचनाहरूमा देख्न सकिन्छ । । तहदार छाना, फराकिला झ्याल–झ्याप, र कलात्मक रूपमा कुँदिएका काठका टुँडालसहितको पगोडा शैलीका मन्दिर नेपाली पहिचानको प्रमुख प्रतीक बने । यी संरचनाहरू सौन्दर्यका दृष्टिले मात्र होइन, नेपालका विशेषगरी मनसुनकालीन भारी वर्षाका लागि पनि अत्यन्त उपयुक्त थिए ।

नेपालका आवासीय संरचनाहरू प्रायः आँगनकेन्द्रित हुन्थे, जसले सामाजिक, धार्मिक र जलवायुगत केन्द्रको भूमिका खेल्थे । परम्परागत घरहरू इँटा, काठ, ढुंगा र माटोको गारो प्रयोग गरी निर्माण गरिन्थे, जुन स्थानीय रूपमा उपलब्ध र वातावरणमैत्री सामग्री थिए । दक्ष शिल्पीहरूले काठकला, धातुकला र मसनरीका सीप पुस्तौंदेखि पुस्तामा हस्तान्तरण गर्दै वास्तुकलालाई सामूहिक सांस्कृतिक उपलब्धिका रूपमा विकास गरे ।

पश्चिमी प्रभाव आउनुअघि पूर्वीय र नेपाली वास्तुकला आफ्नै सांस्कृतिक ढाँचाभित्र स्वाभाविक रूपमा विकसित हुँदै आएका थिए जसमा प्यागोडा शैली सबै भन्दा लोकप्रिय थिए जुन चिनियाँ र जापान लगाएतका क्षेत्रमा परिचित र कलाकार अरनिकोहरुको योगदान रह्यो र छ पनि । त्यो बेलाका परिवर्तन परम्पराद्वारा निर्देशित हुन्थ्यो र तीव्र नवप्रवर्तनभन्दा क्रमिक विकासमा आधारित हुन्थ्यो । तर व्यापार, कूटनीति, धर्मप्रचार र औपनिवेशिक विस्तारमार्फत पश्चिमी शक्तिहरू फैलँदै जाँदा विश्वव्यापी अन्तरक्रिया तीव्र हुन थाल्यो । पश्चिमी वास्तुकलाले स्थान, कार्य, सौन्दर्य र प्रविधिसम्बन्धी नयाँ अवधारणाहरू बोकेको थियो । यसले सममिति, भव्यता, औपचारिक योजना र पछि आएर कार्यकुशलता तथा न्यूनतावादमा जोड दियो । यी विचारहरू क्रमशः पूर्वीय समाजहरूमा प्रवेश गरे र प्रायः शक्ति, प्रगति र आधुनिकतासँग जोडिए ।

दक्षिण एसियामा पश्चिमी वास्तुकलाको प्रभाव विशेषगरी ब्रिटिस साम्राज्यअन्तर्गतको औपनिवेशिक शासनसँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित थियो (१७ औँ शताब्दीमा प्रारम्भिक व्यापारिक चौकीहरूसँगै भारतमा ब्रिटिस वास्तुकलाको सुरुआत भयो । सुरुमा कार्यात्मक संरचनाहरूका रूपमा विकसित भएको यो वास्तुकला क्रमशः भव्य सार्वजनिक भवनहरूमा रूपान्तरण हुँदै गयो र भारतीय, इस्लामिक तथा गोथिक÷नव–शास्त्रीय तत्वहरूको मिश्रण भएको इन्डो–सारासेनिक शैलीमा परिणत भयो ।) औपनिवेशिक प्रशासकहरूले क्लासिकल, गोथिक, पुनर्जागरण र पछि आधुनिक शैलीका युरोपेली वास्तुकलात्मक रूपहरू परिचय गराए ।

यी शैलीहरू सरकारी भवन, चर्च, विद्यालय र पूर्वाधार निर्माणमा प्रयोग गरिए, जसले अधिकार र नियन्त्रणको प्रतीकत्व बोकेका थिए जसको असर सुगौली सन्धी पछि को नेपालमा पनि प्यो । सिमेन्ट, स्टिल, सिसा र आरसीसीजस्ता पश्चिमी निर्माण विधि र सामग्रीहरूले परम्परागत प्रविधिहरूलाई विस्थापित गर्न थाले जसको विवरण पहिला नै गरिएको छ । यस रूपान्तरणले सहर, संस्था र सामाजिक स्थानहरूलाई गहिरो रूपमा पुनःआकार दियो र भारतिय उपमहाद्धिपको शैली र साशन व्यवस्था स्थापित भएको हो र छ जसको आकार र आकास पनि औपनिवेशका विकास घटनामा आधारित रहि कार्य प्रणलाी समालीरहेका छन् र हुन् यो दक्षिण एसियाका प्रमाण हुन् ।

नेपालमा पश्चिमी वास्तुकलासँगको अनुभव फरक भए तापनि समान रूपमा महत्त्वपूर्ण थियो । नेपाल औपचारिक रूपमा उपनिवेश नबने पनि ब्रिटिस भारत र अन्य पश्चिमी शक्तिसँग घनिष्ठ सम्पर्कमा रह्यो राजतन्त्र, राणातन्त्र र फेरी राजतन्त्र (यो प्रजातन्त्र होइन वि.सं. २००७ देखी २०४७ सम्मको समय) २०६३ पछिको गणतन्त्र र अहिलेको तरलता र खोजीरहेको भविष्य । कूटनीतिक सम्बन्ध, सैनिक सहकार्य, विदेशी शिक्षा र युरोपेली संस्कृतिसँगको सम्पर्कले पश्चिमी विचारहरू क्रमशः नेपाली समाजमा प्रवेश गराए जसमा जंग बहादुरको पहिले भ्रमण र त्यस पछिको इतिहास । यस प्रक्रियाको सबैभन्दा निर्णायक मोड राणा शासनकालमा आयो, जुन उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यदेखि बीसौँ शताब्दीको मध्यसम्म चल्यो । राणा शासकहरूले युरोपेली जीवनशैली र वास्तुकलालाई शक्ति, परिष्कृतता र आधुनिक शासनको प्रतीकका रूपमा हेरे । र अवका शासकहरु पनि मैलिकतामा होइन् विरासतमा हाम फाल्ने नै हो ।

राणा कालमा पश्चिमी वास्तुकला परम्परागत नेपाली वास्तुकलासँग स्पष्ट रूपमा ओभरल्याप हुन थाल्यो जहाँ राणाहरु लाई विलासिताको आवश्यकता थियो । नवशास्त्रीय र युरोपेली शैलीमा भव्य दरबार र प्रशासनिक भवनहरू निर्माण गरिए जुन फ्रान्स र व्रिटेनबाट प्रभावित हुन् पछि नेपाली वास्तुकलामा कपि पेस्ट भएका हुन् । यी भवनहरूमा ठूला स्तम्भ, गुम्बज, पेडिमेन्ट, सममित मुखभाग, फराकिला सिँढी र विशाल बगैंचाहरू देखिन्थे । यिनको आकार र स्वरूप परम्परागत नेपाली भवनहरूभन्दा निकै फरक थियो, जुन साना, आन्तरिकमुखी र समुदायकेन्द्रित हुन्थे । प्लास्टर गरिएका भित्ताहरू, आयातित सामग्री र आधुनिक निर्माण प्रविधिको प्रयोगले स्वदेशी अभ्यासबाट ठूलो विचलन जनायो ।

यद्यपि, यस ओभरल्यापले परम्परागत वास्तुकलाको पूर्ण अन्त्य भने गरेन । राणा दरबारभित्र पनि स्थानीय शिल्पकला र पूर्वीय स्थानिक अवधारणाहरू जीवित रहे । आँगन, भित्री कोठा र सजावटी तत्वहरूमा नेपाली परम्पराको झल्को पाइन्थ्यो । मन्दिर र परम्परागत घरहरूमा काम गर्दै आएका शिल्पीहरूले आफ्ना सीपहरू नयाँ वास्तुकलात्मक रूपहरूसँग अनुकूलित गरे। यसरी पश्चिमी वास्तुकलाले पूर्वीय र नेपाली वास्तुकलालाई विस्थापित नगरी तिनसँग मिसिएर दुवै प्रभाव बोकेका मिश्रित संरचनाहरू निर्माण ग¥यो ।

पश्चिमी र पूर्वीय वास्तुकलाबीचको ओभरल्याप शिक्षा र पेशागत अभ्यासमा आएको परिवर्तनद्वारा पनि प्रेरित भयो । पश्चिमी शैलीको इन्जिनियरिङ र वास्तुकला शिक्षाले नयाँ डिजाइन दर्शन, प्राविधिक ज्ञान र योजना विधिहरू भित्र्यायो। भवनहरू कार्यक्षमता, दक्षता र मानकीकरणमा जोड दिएर डिजाइन हुन थाले । जोनिङ, ग्रिड लेआउट र फराकिला सडकजस्ता शहरी योजना अवधारणाहरू लागू गरिए, जसले नेपाली सहरहरूको परम्परागत जैविक बसोबास ढाँचामा परिवर्तन ल्यायो। यी परिवर्तनहरू आधुनिकीकरण, पूर्वाधार सुधार र आर्थिक विकासका लागि आवश्यक ठानिए ।

प्रविधिले यस वास्तुकलात्मक ओभरल्यापलाई तीव्र बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । आरसीसीजस्ता आधुनिक सामग्रीले अग्ला भवन, ठूलो स्प्यान र छिटो निर्माण सम्भव बनाए । जनसंख्या वृद्धि र जमिन अभाव भएका शहरी क्षेत्रहरूमा यी प्रविधिहरू विशेष रूपमा आकर्षक भए । सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध भए पनि परम्परागत सामग्री र विधिहरूलाई कहिलेकाहीँ अप्रभावकारी वा पुराना ठानियो। फलस्वरूप, धेरै नयाँ भवनहरूले पश्चिमी संरचनात्मक प्रणाली अपनाए र परम्परागत रूपहरू परित्याग गरे । यसले नेपाली सहरहरूको दृश्य चरित्रमा ठूलो परिवर्तन ल्यायो ।

यससँगै, पश्चिमी वास्तुकलाले मानिसहरूले आफ्नै सांस्कृतिक सम्पदालाई हेर्ने दृष्टिकोणमा पनि प्रभाव पा¥यो । पश्चिमी शैलीका भवनहरू प्रगति, शिक्षा र विश्वव्यापी सम्बन्धको प्रतीक बन्न थाले । धेरै उच्च वर्ग र पछि बढ्दो मध्यम वर्गका लागि पश्चिमी वास्तुकला अपनाउनु सामाजिक हैसियत र आधुनिक पहिचान प्रदर्शन गर्ने माध्यम बन्यो । समथर छाना, ठूला झ्याल र कंक्रिट संरचनायुक्त घरहरू स्थानीय जलवायु र सांस्कृतिक अभ्यासलाई बेवास्ता गरे पनि उन्नतिको प्रतीक मानिए । यस सोचले दैनिक निर्माणमा परम्परागत वास्तुकलात्मक ज्ञानको क्रमिक ह्रासमा योगदान पु¥यायो ।

यी चुनौतीहरूका बाबजुद पनि पश्चिमी र पूर्वीय वास्तुकलाको अन्तक्र्रियाले सिर्जनात्मक परिणामहरू पनि जन्मायो । यो केवल एकतर्फी प्रभुत्वको प्रक्रिया नभई प्रायः मिश्रणको रूपमा देखा पर्यो । वास्तुकार र निर्माणकर्ताहरूले पश्चिमी प्रविधि र योजना सिद्धान्तलाई पूर्वीय सौन्दर्य र मूल्यहरूसँग संयोजन गर्ने प्रयोग गर्न थाले। नेपालमा आधुनिक संरचनात्मक प्रणाली प्रयोग गरिएका तर ढल्केका छाना, कुँदिएका काठका झ्याल, आँगन र प्रतीकात्मक अभिमुखीकरण समेटिएका भवनहरू यसका उदाहरण हुन् । यस्तो संयोजनले आधुनिक आवश्यकतासँग सांस्कृतिक निरन्तरता सन्तुलन गर्ने सचेत प्रयास झल्काउँछ ।

शहरी स्थानहरूले पनि यस जटिल ओभरल्यापलाई प्रतिबिम्बित गर्छन् । नेपालका परम्परागत सहरहरू सामाजिक र धार्मिक जीवनकेन्द्रित थिए, जहाँ साँघुरा गल्ली, सामुदायिक आँगन र मन्दिर तथा पानीका स्रोतसँग नजिकको सम्बन्ध थियो । पश्चिमी प्रभावयुक्त योजनाले फराकिला सडक, छुट्टाछुट्टै कार्यक्षेत्र र केन्द्रित प्रशासनिक क्षेत्रहरू ल्यायो । यी परिवर्तनले यातायात र शासन सुधार गरे तापनि परम्परागत सामुदायिक सञ्जाल र स्थानिक सामञ्जस्यमा असर पारे । पुराना बस्ती र आधुनिक विकासको सहअस्तित्वले वास्तुकलात्मक परिवर्तनको तहबद्ध स्वरूप देखाउँछ ।

हालका दशकहरूमा विश्वव्यापीकरणले पश्चिमी वास्तुकलाको प्रभावलाई अझ तीव्र बनाएको छ । सिसाका मुखभाग, न्यूनतावादी डिजाइन र मानकीकृत स्वरूपयुक्त अन्तर्राष्ट्रिय शैलीहरू शहरी नेपालमा सामान्य बन्दै गएका छन्। यस्ता भवनहरूले प्रायः स्थानीय सन्दर्भभन्दा आर्थिक दक्षता र विश्वव्यापी सौन्दर्यलाई प्राथमिकता दिन्छन् । तर यस प्रवृत्तिले वास्तुकलात्मक सम्पदा र दिगोपनाप्रति नयाँ चासो पनि जन्माएको छ । वास्तुकार, विद्वान र समुदायहरूले जलवायु अनुकूलता, वातावरणीय दिगोपन र सांस्कृतिक पहिचानका दृष्टिले परम्परागत पूर्वीय र नेपाली वास्तुकलाका सिद्धान्तहरूको मूल्य पुनःचिनिन थालेका छन् ।

प्राकृतिक विपद्, विशेषगरी भूकम्पले यस सचेतनालाई अझ बलियो बनाएको छ । नेपालको परम्परागत वास्तुकला भूकम्पीय जोखिमको बुझाइसँग विकसित भएको थियो, जहाँ लचिलो काठका फ्रेम र हलुका माथिल्ला संरचनाहरू प्रयोग गरिन्थे । यी सिद्धान्तलाई बेवास्ता गरेका केही आधुनिक पश्चिमी शैलीका भवनहरूले भूकम्पमा कमजोर प्रदर्शन गरे । यस अनुभवले आधुनिक इन्जिनियरिङ र परम्परागत ज्ञानको एकीकरणको महत्व उजागर गरेको छ । पश्चिमी र पूर्वीय वास्तुकलाबीचको ओभरल्याप अब लचिलोपन, दिगोपन र सांस्कृतिक सान्दर्भिकता खोज्ने नयाँ चरणमा प्रवेश गरिरहेको छ ।

सांस्कृतिक रूपमा, पश्चिमी र पूर्वीय वास्तुकलाको ओभरल्यापले समाजले आफैलाई बुझ्ने तरिकामा प्रभाव पारेको छ । वास्तुकलाले दैनिक अनुभव र सामूहिक स्मृतिलाई आकार दिन्छ । नेपालमा प्राचीन मन्दिर, राणा दरबार र आधुनिक कंक्रिट भवनहरूको सहअस्तित्वले निरन्तरता र परिवर्तनको कथा सुनाउँछ । कसैले पश्चिमी प्रभावलाई सांस्कृतिक पहिचानका लागि खतरा ठान्छन् भने कसैले यसलाई विकास र नवप्रवर्तनको अवसरका रूपमा हेर्छन् । वास्तवमा, वास्तुकलात्मक ओभरल्याप न त पूर्ण रूपमा सकारात्मक छ न त पूर्ण रूपमा नकारात्मक । यो ऐतिहासिक अन्तक्र्रिया र मानव अनुकूलन क्षमताको प्रतिबिम्ब हो ।

नेपाली वास्तुकलाको भविष्य यस ओभरल्यापलाई कसरी व्यवस्थापन गरिन्छ भन्नेमा निर्भर गर्दछ । विश्वव्यापीकरणको युगमा पश्चिमी प्रभावलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु व्यवहारिक वा चाहनीय छैन र हुदैन् श्रम गतिशिलता र लगानी प्रमुख बाधक हुनेछन् । तर विदेशी शैलीको आलोचनारहित अनुकरणले स्थानीय पहिचान र वातावरणीय उपयुक्ततालाई मेट्ने जोखिम पनि बोकेको छ । चुनौती सचेत एकीकरणमा निहित छ, जहाँ पश्चिमी प्रविधि र योजना विधिहरूलाई पूर्वीय दर्शन, नेपाली संस्कृति र स्थानीय अवस्थासँग अनुकूलित गरिन्छ त्यो प्रविधि केवल ग्रामिण जीवनशैलीमा हुनेछ । यस दृष्टिकोणले आधुनिक तर जरा गाडिएको, नवप्रवर्तनशील तर परम्पराप्रति सम्मानजनक वास्तुकलाको सिर्जना गर्न सक्छ तर आधुनिकिकरण र राजनैतिक परिवर्तन प्रमुख तहमा निर्णायक भुमिकामा रहने पक्का हो र छ ।

अन्ततः, पश्चिमी वास्तुकलाको पूर्वीय र नेपाली वास्तुकलासँगको ओभरल्याप इतिहास, शक्ति, प्रविधि र सांस्कृतिक आदान–प्रदानद्वारा आकार पाएको जटिल र निरन्तर प्रक्रिया हो । अध्यात्म, शिल्पकला र प्रकृतिसँगको सामञ्जस्यमा आधारित पूर्वीय र नेपाली वास्तुकलाले औद्योगिक प्रगति, औपचारिक सौन्दर्य र आधुनिक योजनाद्वारा प्रेरित पश्चिमी वास्तुकलासँग सामना ग¥यो । नेपालमा यो भेट विशेषगरी राणा कालमा स्पष्ट देखियो र आज विश्वव्यापीकरण तथा शहरीकरणसँगै निरन्तर जारी छ । यसले पूर्ण सांस्कृतिक क्षति होइन, बरु परम्परा र परिवर्तन दुवै झल्काउने तहबद्ध र मिश्रित वास्तुकलात्मक रूपहरू उत्पादन गरेको छ । यस प्रक्रियालाई बुझ्दा हामी वास्तुकलालाई स्थिर सम्पदा वा विदेशी थोपराइको रूपमा होइन, संस्कृतिहरूबीचको गतिशील संवादका रूपमा कदर गर्न सक्र्छौ । पश्चिमी नवप्रवर्तन र पूर्वीय ज्ञान दुवैबाट सिक्दै नेपालले आफ्नो विगतलाई सम्मान गर्ने र भविष्यतर्फ आत्मविश्वासका साथ अघि बढ्ने वास्तुकलात्मक पहिचान निर्माण गर्न सक्छ ।

कलाको संरक्षण गरौ । देशको पहिचान गरौँ ।
Mail: lbn445@gmail.com