आगामी चुनाव र नेपाली संस्कृतिको झलक

लाल बहादुर नेपाली

“निर्वाचन चेतना” भन्नाले लोकतान्त्रिक समाजमा निर्वाचन प्रक्रियासम्बन्धी जनतामा रहेको सचेतना, बुझाई, जिम्मेवारीबोध र सक्रिय सहभागिताको स्तरलाई जनाउँछ । यो केवल मतदान गर्ने कार्यमा मात्र सीमित हुँदैन; यसले लोकतान्त्रिक मूल्यहरू, राजनीतिक अधिकारहरू, नागरिक कर्तव्यहरू, नैतिक निर्णय क्षमता तथा शासन प्रक्रियामा सूचित सहभागिताको व्यापक बुझाइलाई समेट्छ । लोकतन्त्रलाई शासन प्रणालीको सबैभन्दा शक्तिशाली माध्यममध्ये एक मानिने वर्तमान विश्वमा, जनतामा रहेको निर्वाचन चेतनाले राष्ट्रको राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक भविष्य निर्माण गर्न निर्णायक भूमिका खेल्छ अझ धेरै विकासशिल देशहरुमा जहाँ आधुनिक विकास र ज्ञानको आंशिक विकास हुन्छ । सूचित र सचेत मतदाता नहुँदा निर्वाचन केवल औपचारिक प्रक्रियामा सीमित भई हेरफेर, भ्रमपूर्ण सूचनाहरू र शक्तिको दुरुपयोगको सिकार बन्न सक्छ जस्तैः २०३७ सालको नेपालको जनमतसंग्रह ।

निर्वाचन चेतनाको मूल उद्देश्य भनेको जनतालाई आफ्नो मत केवल प्रतीक मात्र नभई परिवर्तनको सशक्त साधन हो भन्ने अनुभूति गराउनु हो । प्रत्येक मतले कसले शासन गर्ने, नीति–निर्माण कसरी हुने र राष्ट्र कुन दिशामा अघि बढ्ने भन्ने निर्णयमा व्यक्तिको आवाज प्रतिनिधित्व गर्छ तर नेपालमा आउदैगरेको फागुन २१ को निर्वाचन के त्यो प्रकारले अगाडी बढेको छ त । जब जनताले निर्वाचनको महत्व बुझ्छन्, तब उनीहरू सक्रिय र जिम्मेवार रूपमा सहभागी हुन प्रेरित हुन्छन् । यस प्रकारको चेतनाले राजनीतिक उदासीनतालाई कम गर्छ, जुन प्रायः नागरिकहरू राजनीतिक प्रक्रियाबाट टाढा महसुस गर्दा वा आफ्नो सहभागिताको कुनै मूल्य छैन भन्ने सोच्दा उत्पन्न हुन्छ । सचेत मतदाताले लोकतन्त्र केवल संस्थाबाट मात्र होइन, नागरिकको निरन्तर सहभागिताबाट फस्टाउँछ भन्ने कुरा बुझ्छ जसलाई पश्चिमा देशहरुले अवलम्वन गरेको पाईन्छ । तर विश्वको ठुलो लोकतन्त्र भनिने भारतमा यो लागु नभएको प्रत्यक्षरुपमा अनुभव गरे ।

निर्वाचन चेतनाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्षमध्ये एक राजनीतिक अधिकारसम्बन्धी ज्ञान हो । विशेष गरी विकासोन्मुख समाजहरूमा धेरै मानिसहरू आफ्नो संविधानद्वारा प्रदत्त अधिकारहरू, जस्तै स्वतन्त्र र निडर रूपमा मतदान गर्ने अधिकारबारे अनभिज्ञ रहन्छन् नेपाली समाजमा पनि त्यो संस्कृतिको विकास हुनुजरुरी छ । निर्वाचन चेतनाले जनतालाई यस्ता अधिकारबारे शिक्षित बनाउँछ र दबाब, डरधम्की तथा अनुचित प्रभावको प्रतिरोध गर्न सक्षम बनाउँछ । जब मतदातालाई आफ्नो छनोट कानुनद्वारा सुरक्षित छ भन्ने थाहा हुन्छ, तब उनीहरू आफ्ना वास्तविक राजनीतिक विचार व्यक्त गर्न अझ आत्मविश्वासी हुन्छन् । यसले निर्वाचन परिणामको वैधता बलियो बनाउँछ र सरकारले वास्तवमै जनइच्छाको प्रतिनिधित्व गर्ने सुनिश्चित गर्छ ।

निर्वाचन चेतनाले राजनीतिक अधिकारसँग जोडिएका जिम्मेवारीहरू बुझ्न पनि मद्दत गर्छ । मतदान केवल व्यक्तिगत छनोट मात्र नभई सम्पूर्ण समाजलाई असर पार्ने नागरिक कर्तव्य हो । सचेत मतदाताले उम्मेदवार, राजनीतिक दल र नीतिहरूको भावनात्मक आवेग, व्यक्तिगत लाभ वा सामाजिक दबाबका आधारमा होइन, आलोचनात्मक रूपमा मूल्याङ्कन गर्छन् । उनीहरूले सुशासन, विकास, सामाजिक न्याय, आर्थिक स्थायित्व, शिक्षा, स्वास्थ्य र राष्ट्रिय एकता जस्ता विषयहरूलाई ध्यानमा राख्छन् । यसरी उनीहरूले सक्षम, नैतिक र जनकल्याणप्रति प्रतिबद्ध नेतृत्व चयन गर्न योगदान पु¥याउँछन् जुन समयको माग अनुरुप हुन जरुरी छ ।

धेरै समाजहरूमा निर्वाचन चेतनाको अभावले मत खरिद, पहिचानमा आधारित मतदान र राजनीतिक दलप्रतिको अन्धभक्ति जस्ता हानिकारक अभ्यासहरू जन्माएको छ । जब मानिसहरूले जात, धर्म, जातीयता वा व्यक्तिगत लाभका आधारमा मात्र मतदान गर्छन्, तब निर्वाचनले आफ्नो नैतिक र लोकतान्त्रिक सार गुमाउँछ। निर्वाचन चेतनाले यस्ता अभ्यासहरूलाई चुनौती दिँदै मतदातालाई संकुचित व्यक्तिगत वा समूहगत स्वार्थभन्दा माथि उठी राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिन प्रेरित गर्छ । यसले राजनीतिक निर्णय प्रक्रियामा तर्कसंगत सोच, नैतिक विवेक र दीर्घकालीन दृष्टिकोणलाई प्रवद्र्धन गर्छ ।

निर्वाचन चेतना विकासमा शिक्षाको भूमिका अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ । शिक्षाले राजनीतिक सूचनाको मूल्याङ्कन गर्न आवश्यक आलोचनात्मक सोच विकास गराउँछ। साक्षर र राजनीतिक रूपमा शिक्षित नागरिक तथ्य र प्रचारबीच, प्रतिबद्धता र कार्यान्वयनबीच तथा सत्य र भ्रमपूर्ण सूचनाबीच भिन्नता छुट्याउन सक्षम हुन्छन् । डिजिटल मिडियाको युगमा, जहाँ गलत सूचना तीव्र रूपमा फैलिन्छ, निर्वाचन चेतना हेरफेरविरुद्धको सुरक्षा कवचको रूपमा काम गर्छ । राजनीतिक रूपमा सचेत जनताले स्रोतको प्रश्न गर्छन्, दाबीहरूको पुष्टि गर्छन् र मतदातालाई भ्रमित पार्न तयार गरिएका भावनात्मक कथनहरूको प्रतिरोध गर्छन् ।

जनतामा निर्वाचन चेतना निर्माणमा सञ्चारमाध्यमको भूमिका पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । जिम्मेवार पत्रकारिता र निष्पक्ष समाचार सम्प्रेषणले नागरिकलाई राजनीतिक गतिविधि, उम्मेदवारको पृष्ठभूमि, नीति बहस र निर्वाचन प्रक्रियाबारे जानकारी दिन्छ । सञ्चारमाध्यमले नैतिक रूपमा काम गर्दा निर्वाचन प्रक्रियामा पारदर्शिता र जवाफदेहिता बढ्छ । तर सञ्चारमाध्यम पक्षपाती वा सनसनीपूर्ण हुँदा जनधारणा विकृत भई निर्वाचन चेतना कमजोर हुन सक्छ । त्यसैले सचेत मतदाताले सञ्चार साक्षरता पनि विकास गर्नुपर्छ, जसले समाचारलाई सतही रूपमा होइन, आलोचनात्मक रूपमा विश्लेषण गर्न सक्षम बनाउँछ ।

निर्वाचन चेतना लोकतान्त्रिक जवाफदेहितासँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको छ । जब जनतालाई नेतृत्व चयन गर्ने र हटाउने आफ्नो शक्ति बारे जानकारी हुन्छ, तब राजनीतिज्ञहरू बढी जिम्मेवार रूपमा काम गर्छन् । सूचित र सजग मतदाता भएको थाहा पाउने नेताहरू सुशासन, नीति कार्यान्वयन र नैतिक आचरणमा केन्द्रित हुन्छन्। तर मतदाता उदासीन वा अनभिज्ञ हुँदा नेताहरूले दण्डको डर बिना शक्तिको दुरुपयोग गर्न सक्छन्। त्यसैले निर्वाचन चेतनाले राजनीतिक सत्तामाथि नियन्त्रणको काम गर्दै भ्रष्टाचार, शक्तिको दुरुपयोग र अधिनायकवादी प्रवृत्तिलाई रोक्न मद्दत गर्छ ।

युवाहरूको सहभागिता निर्वाचन चेतनाको अर्को महत्वपूर्ण आयाम हो । युवा पुस्ता कुनै पनि राष्ट्रको भविष्य हो, र निर्वाचनमा उनीहरूको सहभागिताले लोकतन्त्रको दीर्घकालीन स्थायित्व निर्धारण गर्छ । राजनीतिक रूपमा सचेत युवाहरूले राजनीतिक प्रणालीमा नयाँ विचार, ऊर्जा र नवप्रवर्तन ल्याउँछन् । उनीहरूले पुराना अभ्यासमाथि प्रश्न उठाउँछन्, पारदर्शिताको माग गर्छन् र प्रगतिशील सुधारको पक्षमा वकालत गर्छन्। शिक्षा, नागरिक कार्यक्रम र खुला राजनीतिक संवादमार्फत युवाहरूमा निर्वाचन चेतना विकास गर्दा लोकतान्त्रिक संस्कृतिलाई सुदृढ बनाइन्छ नेपालको सन्र्दभमा विगतका आन्दोलन र वर्तमान आन्दोलनको प्रक्रिया र प्रारुप लाई हेर्दा तात्वविक परिर्वतनका खाँकाहरु त्यति देखिदैनन् ।

महिला निर्वाचन चेतना पनि समावेशी लोकतन्त्रका लागि समान रूपमा महत्वपूर्ण छ । धेरै समाजहरूमा सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक अवरोधका कारण महिलाहरू राजनीतिक सहभागिताबाट वञ्चित हुँदै आएका छन् जसलाई नेपालको संविधान २०७२ ले केहि हद सम्म खुकुलो पारेको हो र प्रचलनमा छ । महिलामा निर्वाचन चेतना अभिवृद्धि हुँदा उनीहरू आत्मविश्वासका साथ मतदान अधिकार प्रयोग गर्न र राजनीतिक बहसमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुन सक्षम हुन्छन् जुन राज्यकल्याणकारी लोकतन्त्रवादी पश्चिमा देशहरुले प्रयोगमा ल्याएका छन् । महिलाहरू सचेत रूपमा निर्वाचनमा सहभागी हुँदा लैङ्गिक समानता, शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक कल्याण जस्ता विषयहरू नीतिनिर्माणमा समावेश हुने सम्भावना बढ्छ र समाजमा लैङ्गिक विभेद कम हुन्छ । समावेशी मतदाताले सन्तुलित र प्रतिनिधिमूलक शासन सुनिश्चित गर्छ र असल साशनको अपेक्षा गरिन्छ जसले कुनै बाद भन्दा नि आधुनिकतालाई जोड दिन्छ ।

निर्वाचन चेतनाले राजनीतिक स्थायित्व र शान्तिमा पनि योगदान पु¥याउँछ । जहाँ जनता निर्वाचन प्रक्रियामा विश्वास गर्छन् र यसको महत्व बुझ्छन्, त्यहाँ निर्वाचन परिणामलाई शान्तिपूर्ण रूपमा स्वीकार गर्ने सम्भावना बढी हुन्छ । लोकतान्त्रिक मान्यताप्रतिको सचेतनाले निर्वाचनको समयमा हिंसा, अशान्ति र द्वन्द्वको सम्भावना घटाउँछ । निर्वाचन प्रक्रिया र परिणामको सम्मान गर्ने नागरिकहरूले मतभेदलाई बल प्रयोगभन्दा कानुनी र लोकतान्त्रिक माध्यमबाट समाधान गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा बुझ्छन् । यसले सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकता बलियो बनाउँछ ।

निर्वाचन चेतनाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको निर्वाचन प्रणालीबारेको ज्ञान हो । मतदान प्रक्रिया, निर्वाचन कानुन, निर्वाचन आयोगको भूमिका तथा स्वतन्त्र र निष्पक्ष निर्वाचनको महत्वबारेको जानकारीले जनतालाई प्रभावकारी रूपमा सहभागी हुन मद्दत गर्छ । निर्वाचन कसरी सञ्चालन हुन्छ भन्ने कुरा थाहा भएका मतदाताहरू भ्रम, हेरफेर वा मताधिकारबाट वञ्चित हुने जोखिमबाट कम प्रभावित हुन्छन् । कानुनी संयन्त्रबारेको जानकारीले नागरिकलाई अनियमितता रिपोर्ट गर्न र पारदर्शिताको माग गर्न सक्षम बनाउँछ, जसले निर्वाचनको पवित्रता जोगाउँछ ।

निर्वाचन चेतना निर्वाचन दिनमै सीमित हुँदैन । यसमा सरकारको कार्यसम्पादनको निगरानी, सार्वजनिक बहसमा सहभागिता र निर्वाचित प्रतिनिधिलाई जवाफदेही बनाउने निरन्तर राजनीतिक संलग्नता पनि समावेश हुन्छ। सचेत नागरिकहरूले मतदान गरेपछि राजनीति छोड्दैनन् उनीहरू लोकतान्त्रिक जीवनमा सतर्क र सक्रिय रहन्छन् । यस निरन्तर सहभागिताले निर्वाचनलाई पृथक घटनाको रूपमा होइन, सहभागिता, संवाद र जवाफदेहितालाई मूल्य दिने व्यापक लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको अंश बनाउँछ ।

विकासोन्मुख लोकतन्त्रहरूमा निर्वाचन चेतना निर्माण गर्नु चुनौती र आवश्यकता दुवै हो । गरिबी, अशिक्षा, राजनीतिक अस्थिरता र सूचनामा पहुँचको कमी जस्ता कारणहरूले राजनीतिक सचेतनामा अवरोध पु¥याउँछन् । यस्ता सन्दर्भमा सरकार, नागरिक समाज, शैक्षिक संस्था र सञ्चारमाध्यमले संयुक्त रूपमा मतदाता शिक्षा र नागरिक सचेतना प्रवद्र्धन गर्नुपर्छ । स्थानीय अभियान, सामुदायिक छलफल र नागरिक शिक्षा कार्यक्रमहरूले सीमान्तकृत समुदायसम्म पुग्न र स्थानीय तहमा निर्वाचन चेतना बलियो बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन् ।

निर्वाचन चेतनाको नैतिक आयाम पनि हुन्छ जसले पारदर्शिता र विधिको साशनमा जोड दिन्छ । यसले मतदातालाई राजनीतिक निर्णय गर्दा इमानदारी, न्याय, समानता र जिम्मेवारी जस्ता नैतिक मूल्यहरू विचार गर्न प्रेरित गर्छ । सचेत मतदाताले घृणा, भेदभाव वा हिंसा फैलाउने उम्मेदवार अस्वीकार गर्छन् र लोकतान्त्रिक मूल्य तथा मानव अधिकारको सम्मान गर्ने नेतृत्वलाई समर्थन गर्छन् । यस नैतिक सचेतनाले अवसरवादभन्दा इमानदारी र स्वार्थभन्दा सेवाभावलाई महत्व दिने राजनीतिक संस्कृतिको विकासमा योगदान पु¥याउँछ ।

आधुनिक युगमा प्रविधि निर्वाचन चेतनाका लागि अवसर र चुनौती दुवै बनेको छ । डिजिटल प्लेटफर्महरूले विशाल राजनीतिक सूचनामा पहुँच प्रदान गर्छन् र नागरिकलाई बहस र छलफलमा संलग्न गराउँछन् तर भ्रम पनि त्यतिकै । यिनै माध्यमहरूले गलत सूचना, नक्कली समाचार र ध्रुवीकृत विचारधाराको प्रसार पनि सहज बनाएका छन् । डिजिटल युगको निर्वाचन चेतनाका लागि सूचनामा पहुँच मात्र होइन, त्यसको आलोचनात्मक मूल्याङ्कन गर्ने क्षमता पनि आवश्यक छ । त्यसैले डिजिटल साक्षरता आधुनिक नागरिक चेतनाको अपरिहार्य अङ्ग बनेको छ ।

निर्वाचन चेतना स्वस्थ लोकतन्त्रको आधार हो । यसले निर्वाचनलाई सामान्य औपचारिकताबाट जनइच्छाको अर्थपूर्ण अभिव्यक्तिमा रूपान्तरण गर्छ । जब जनताले आफ्ना अधिकार, जिम्मेवारी र शक्ति बुझ्छन्, तब उनीहरू राजनीतिक प्रक्रियामा निष्क्रिय दर्शक होइन, सक्रिय सहभागी बन्छन्। यस्तो सक्रिय सहभागिताले लोकतान्त्रिक संस्थाहरूलाई सुदृढ बनाउँछ, सुशासन प्रवद्र्धन गर्छ र राष्ट्रिय विकासमा योगदान पु¥याउँछ ।

समग्रमा जनतामा निर्वाचन चेतना लोकतन्त्रको वैकल्पिक पक्ष होइन; यो यसको प्राण हो । राजनीतिक रूपमा सचेत, सूचित र संलग्न नागरिक भएको समाज चुनौती सामना गर्न, द्वन्द्व समाधान गर्न र सामूहिक प्रगति हासिल गर्न बढी सक्षम हुन्छ। निर्वाचन चेतनाले व्यक्तिलाई सशक्त बनाउँछ, संस्थाहरूलाई बलियो बनाउँछ र लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको रक्षा गर्छ । विश्व झन् जटिल बन्दै गएको सन्दर्भमा लोकतन्त्रलाई सुदृढ, स्थिर र समृद्ध समाज निर्माण गर्न जनतामा निर्वाचन चेतना विकास गर्नु अत्यन्तै आवश्यक कार्य बनेको छ । के नेपालमा हुन लागेको चुनाव त्यो लोकतान्त्रिक पद्धतीमा आधार मानेर गर्न लागिएको छ त वा जनताका अपेक्षाहरु पूरा हुन सक्लान त ? र अन्य………………………………

Facebook: L.B. Red/mail: lbn445@gmail.com